IJzeren Eeuw, brug naar nu

De IJzeren 19de eeuw was voor het moderne Nederland net zo belangrijk als de Gouden 17de. Waarover meer in een 13-delige tv-serie.

De omroep en het museum deden eerder al eens samen een project over de Gouden Eeuw. Het leverde een succesvolle NTR/VPRO-televisieserie op en een parallelle tentoonstelling in het Amsterdam Museum. Nu komt de IJzeren Eeuw op een vergelijkbare manier aan de beurt. De periode van bruggenbouw, groeiende zeehavens en sissende stoommachines in gloednieuwe fabriekshallen was minstens zo bepalend voor de huidige samenleving als de zeventiende eeuw.

De negentiende eeuw kende ondanks zijn saaie imago zoveel vernieuwing, versnelling en modernisering dat er makkelijk een televisieserie in dertien delen mee te vullen was. Afgezien van de industrialisatie en stedengroei was het ook de periode waarin onze huidige democratische staatsvorm in de steigers werd gezet. Presentator Hans Goedkoop zegt aan het begin van elke aflevering: "Het is de eeuw die de brug slaat naar het moderne Nederland."

Vrijdag is de eerste aflevering op NPO 2 en inmiddels loopt in het Amsterdam Museum al de bijbehorende expositie 'De IJzeren Eeuw'. Daarin ligt de nadruk iets meer op de ontwikkelingen van destijds in de hoofdstad, met z'n nieuwe treinstations, het Westergasterrein en het alweer gesloopte Paleis van de Volksvlijt. Daar hangen de schilderijen van Breitner die zoveel vastlegde van de sloop en vernieuwing in Amsterdam.

Hoe breng je al die vernieuwing van vroeger op televisie in beeld? Hans Goedkoop en zijn team beschikten dan wel over veel materiaal uit de beginperiode van de fotografie - ze konden bovendien gebouwen, bruggen en spoorlijnen filmen die destijds al het licht zagen - maar het blijft lastig levendige televisie te maken over dingen en mensen die er niet meer zijn.

In de aflevering over de Twentse weverijen en spinnerijen en de Stork-machinefabriek in dezelfde opbloeiende streek, hebben de programmamakers dat mooi opgelost door te gaan praten met de erfgenamen van zowel de industriëlen als van de eerste vakbondstrijders. We zien de familieleden van een voormalige textielbaron tijdens hun jaarlijkse bijeenkomst op het landhuis dat nog over is van het voormalige imperium. Een 95-jarige voormalige industriearbeider kijkt intussen terug op de eerste 'vlam van het socialisme' in Twente.

Boeiend

Het is boeiend om te zien dat misstanden in de fabrieken van de late IJzeren Eeuw soms nog naklinken bij de huidige generatie. De leden uit de vergane textielfamilie leven aan de ene kant met hun oude villa op het landgoed dat overbleef, aan de andere met de slechte naam die ze kregen omdat destijds een groep stakers door hun overgrootvader zo keihard werd behandeld.

Afgezien van de aflevering over de opbloei en neergang van de Twentse industrie, besteedt de televisieserie niet al te veel aandacht aan alle misstanden in de succesfabrieken van de IJzeren Eeuw en aan de nieuw opkomende arbeidersbewegingen. De Vara komt later dit jaar met een eigen serie 'De Strijd', over de geboorte van socialisme en Nederlandse vakbonden in dezelfde periode. De omroepen wilden elkaar niet te veel in de weg zitten.

Er blijft nog genoeg over. De groei van wereldhaven Rotterdam komt aan de orde, de ijzeren bruggen waarmee eindelijk de hindernis van de grote rivieren werd genomen, de prestaties van de Nederlandse wetenschap die tijdens deze periode vijf Nobelprijzen opleverden en de emancipatie van allerlei bevolkingsgroepen.

De eerste aflevering doorbreekt op pikante wijze de nationale kijk op ons vorstenhuis. De titel: 'De allereerste koning'. Over de vorst die in de eerste jaren van de negentiende eeuw van zo'n enorme betekenis was. De koning die de verdeelde republiek knap tot één natie wist te vormen. Een man die het hem toegewezen volk op ging zoeken. Die voor het eerst typisch nationale gemeenschapsvoorzieningen instelde, zoals de Koninklijke Bibliotheek en het Rijksmuseum. Geen Oranje, maar de vaak vergeten succeskoning Lodewijk Napoleon.

De IJzeren Eeuw, NTR/VPRO: vanaf vrijdag 3 april 21.05 uur, dertien weken lang op NPO 2.

Tentoonstelling De IJzeren Eeuw. Amsterdam Museum, t/m 2 augustus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden