IJslandse vulkaanenergie in uw huiskamer

Aardwarmte uit IJsland, waterkrachtenergie uit Noorwegen, zonnestroom uit Duitsland en windenergie uit Groot-Brittannië en Nederland. Langzaam beginnen de contouren van een 'supernetwerk' in Noord-Europa vorm te krijgen.

Een sluier van miezerregen daalt neer op de kust van het schiereiland Isle of Grain. Over het water zie je de ruïnes van Grain Tower uit de mist opdoemen. De negentiende-eeuwse garnizoenstoren staat pal in de monding van de Medway, als een soldaat in het lage water. Alles van deze plek herinnert aan strijd. Op de Medway maakte admiraal Michiel de Ruyter zich onsterfelijk toen hij in 1667 een deel van de Engelse vloot vernietigde. Wandel verder langs de betonnen zeewering en je stuit op een bunker uit de Tweede Wereldoorlog. De brakke moeraslanden op dit schiereiland in het zuidoosten van Engeland waren eeuwenlang cruciaal voor de verdediging van de Britse eilanden.

De dreiging van de Europese buren is allang geweken, maar het schiereiland is nog steeds van grote strategische waarde. Isle of Grain probeert tegenwoordig niet langer Fransen, Duitsers en Hollanders te weren, maar ze juist aan elkaar te verbinden. Twee jaar geleden werd de BritNed-connector voltooid, een 260 kilometer lange elektriciteitskabel die de Rotterdamse Maasvlakte met het schiereiland verbindt. Het is het begin van een stille revolutie die het Verenigd Koninkrijk tot de spil maakt in een uitgestrekt 'supergrid' van onderzeese kabels naar verschillende Europese landen. Vorig jaar trad een onderzeese kabel tussen Ierland en Wales in werking. In 2019 wordt een 900 kilometer lange hoogspanningskabel tussen Noorwegen en Schotland opgeleverd. Er zijn akkoorden gesloten over de aanleg van nieuwe interconnectors naar Frankrijk en België.

De grote sprong voorwaarts is de ontwikkeling van zogeheten High Voltage Direct Current-kabels (HVDC) die gelijkspanning gebruiken in plaats van wisselspanning. "Het stroomverlies over grote afstanden is met HVDC minimaal in vergelijking met de vorige technieken", zegt Stuart Peters, supergridexpert van de Queen Mary University of London. "Het is erg efficiënt en levert een enorme kostenbesparing op." Volgens Peters is het supergrid een noodzakelijk puzzelstukje in een nieuwe, duurzame economie. "Het is even belangrijk als de aanleg van wegen, spoorwegen, glasvezelnetwerken en breedbandinternet. Als je het supergrid combineert met de informatietechnologieën, heb je de basis van een nieuwe industriële revolutie. Dit is de toekomstige bron voor onze banen en economische groei."

Het meest ambitieuze plan is de bouw van een interconnector tussen IJsland en Schotland. Vorig jaar sloot de Britse regering een samenwerkingsovereenkomst met de IJslandse energiemaatschappij Landsvirkjun om de mogelijkheden voor een kabel tussen beide landen te onderzoeken. De voordelen zijn evident. IJsland, bekend om zijn vulkanen en geisers, ligt op een breuk in de aardkorst en heeft aardwarmte in overvloed. De IJslanders genereren al hun elektriciteit met aardwarmte- en waterkrachtcentrales. Het land kan vijf keer meer energie produceren dan het nodig heeft en zoekt al jaren naar mogelijkheden om de energie te exporteren.

"De eerste keer dat wij een voorstel deden om een kabel naar Schotland aan te leggen, was zestig jaar geleden", zegt Magnús Thór Gylfason, woordvoerder van Landsvirkjun. "We hebben de afgelopen jaren verschillende onderzoeken gedaan. De aanleg is technisch complex, maar wel haalbaar. We zijn ervan overtuigd dat het ook economisch haalbaar is. Er heeft zich een belangrijke verschuiving voorgedaan. De elektriciteitsprijzen in Europa zijn omhooggegaan en vanwege de klimaatverandering is de vraag naar schone energie gestegen."

Het idee om de IJslandse vulkaanenergie te exporteren werd opgepikt door de Britse staatssecretaris van energie, Charles Hendry, die de drijvende kracht werd achter het project. Volgens Hendry is de aanleg van zulke kabels een bittere noodzaak, omdat de Britse gas- en olievoorraden in de Noordzee langzaam opraken. "We zullen afhankelijk worden van energie-import", zei hij vorig jaar in een interview met dagblad The Guardian. "De onderzeese kabels zijn een cruciaal onderdeel van onze energiebehoefte en alleen zo kunnen we onze CO2-uitstoot terugdringen."

De aanleg van het supergrid gaat gepaard met reuzensprongen in de ontwikkeling van schone energiebronnen. Het Verenigd Koninkrijk is het Saoedi-Arabië van de windenergie. Jarenlang lagen de Britten hopeloos achter op de rest van Europa, maar in de afgelopen tien jaar zijn ze aan een inhaalrace begonnen. In het begin van 2013 telde het Verenigd Koninkrijk ruim 4100 windmolens met een gezamenlijke capaciteit van 8500 megawatt. RenewableUK, een samenwerkingsverband van 660 groene energieproducenten, verwacht dat de windmolens in 2020 30.000 megawatt kunnen leveren en in 2030 50.000 megawatt. Dat zou grotendeels voorzien in de elektriciteitsbehoefte van de Britten, die in de huidige omstandigheden op piekmomenten een capaciteit van 60.000 megawatt nodig hebben.

De achilleshiel is onvoorspelbaarheid. Windmolens zijn afhankelijk van wind: ze draaien soms op volle toeren als de energiebehoefte laag is of draaien juist niet als er wel grote vraag is. Een supergrid lost dit probleem grotendeels op door alle schone energiebronnen in Noord-Europa met elkaar te verbinden. Als de wind niet waait in Schotland, waait hij wel in Nederland en anders schakel je over op zonne-energie uit Duitsland. Als de Britse windmolens te veel energie produceren, kun je de elektriciteit via de onderzeese kabel naar Noorwegen leiden, waar je water omhoog pompt in stuwmeren. Die dienen dan als gigantische, oplaadbare batterijen en via waterkrachtcentrales kun je de energie weer terugvoeren als het nodig is. Kerncentrales in Frankrijk en aardwarmtecentrales in IJsland leveren constante energie en kunnen de gaten elders in het netwerk vullen. De vraag en het aanbod van energie worden zo optimaal verspreid. Het supergrid en duurzame energie zijn dus onlosmakelijk aan elkaar verbonden.

Het grootste obstakel voor het supergrid zijn de hoge kosten. De interconnector tussen Engeland en de Rotterdamse Maasvlakte kostte 600 miljoen euro. De kabel tussen IJsland en Schotland zal een veelvoud daarvan kosten. De interconnector zal tussen de 1000 en 1500 kilometer lang zijn en voor elke kilometer heb je 800 ton koper nodig. De kabel zelf zal naar schatting 1,6 miljard euro kosten en de bouw van nieuwe aardwarmtecentrales 2 miljard euro. "En de grote vraag is: wie gaat dit financieren? De Europese landen hebben geen geld op dit moment", zegt Stuart Peters van Queen Mary University of London.

De kosten zijn niet het enige obstakel. Ook groeit het verzet tegen de bouw van windmolenparken in het Verenigd Koninkrijk. Volgens tegenstanders tasten de windmolens het landschap aan, verstoren ze de natuur en leveren ze elektriciteit die duurder is dan reguliere stroom. De roep om de grote voorraden schaliegas uit de bodem te halen, klinkt steeds luider. In de Britse politiek, waar tot voor kort alle grote partijen grote voorstanders waren van de ontwikkeling van duurzame energie, zie je de twijfel toenemen. Staatssecretaris Charles Hendry van energie, de grote drijfveer achter de interconnector tussen IJsland en Schotland, werd in het najaar vervangen door John Hayes, die prompt verklaarde dat het Verenigd Koninkrijk niet meer windmolens aan land hoeft te bouwen. "Genoeg is genoeg."

Maar volgens Stuart Peters is er geen weg terug. "Wat is het alternatief? Willen we volledig afhankelijk worden van olie en gas uit het Midden-Oosten en Rusland? Wat doen we aan klimaatverandering? De harde realiteit is, zeker als je het over energie hebt, dat we meer en meer moeten integreren met Europa. We kunnen niet doen alsof we op ons kleine eiland het zelf wel kunnen redden. In 2015 moeten we alle energiecentrales sluiten die op kolen en olie draaien. We staan voor een simpele vraag: kunnen we het licht aanhouden? We moeten windmolens bouwen en een supergrid aanleggen, of je het nu leuk vind of niet. Het is een absolute noodzaak."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden