IJskoude Philae viert zwijgend jubileum: een jaar op de komeet

Dit is Philae, toen hij op 12 november vorig jaar afdaalde naar komeet 67P. De vlucht van moederschip Rosetta naar de komeet duurde zeven uur.Beeld AFP

Op een koud rotsblok ver weg in het heelal wordt vandaag een jubileum gevierd. Ruimtelander Philae staat precies een jaar op komeet 67P Churyumov-Gerasimenko. Wetenschappers staan versteld van de ontdekkingen die het ruimtevoertuig samen met 'moederschip' Rosetta heeft gedaan. De belangrijkste vraag, waar het water op aarde vandaan komt, is echter nog niet beantwoord.

"Ik moet heel eerlijk zijn, maar ik was eigenlijk vergeten dat Philae al een jaar op 67P staat", zegt Fred Jansen door de telefoon. Tot februari was hij als projectleider verbonden aan de kometenmissie van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA. Nu is hij in Amerika om een lezing te geven over Philae. "Het komt vast omdat iedereen ons wil spreken. De missie heeft zo'n enorme uitstraling. Net kreeg ik nog een interviewverzoek van een Turkse journalist die een verhaal wilde maken."

12 november 2014 is een datum die Jansen ook niet wil vergeten. Voor het eerst in de geschiedenis lukte het om een ruimtevoertuig op een komeet te laten landen. En dat na een reis van ruim tien jaar, en op ruim zes miljard kilometer van de aarde. Het was een absoluut hoogtepunt in de (Europese) ruimtevaart.

De landing verliep niet helemaal vlekkeloos, Philae maakte twee hupjes alvorens definitief neer te komen, maar de ESA kon doen wat het wilde: onderzoek naar oeroude materie in het heelal.

Het lukte Philae om 72 uur lang werk uit te voeren op de komeet, die de vorm heeft van een badeendje. Daarna waren de accu's uitgeput. Weliswaar was de lander uitgerust met zonnepanelen om de batterijen op te laden, maar de uiteindelijke landingspositie van het voertuig bleek zo weinig zonlicht te krijgen dat opladen er niet of nauwelijks inzat.

Komeet 67P in volle glorie. De exacte landingsplaats van Philae is onbekend. Wetenschappers weten zeker dat de lander op de kopse kant van de komeet staat. Maar waar precies, dat is onduidelijk.Beeld EPA

Als gevolg van het lage energieniveau bivakkeerde Philae, die ongeveer zo groot is als een wasmachine, maandenlang in een gedwongen 'winterslaap' op de komeet, waarbij de temperaturen daalden tot -100 graden celcius. De hoop was dat hoe dichter de komeet bij de zon kwam, hoe groter de kans was dat er genoeg zonlicht werd opgevangen voor nieuw contact. En contact werd gelegd: in juni had de wereld een paar korte 'speeddates' met Philae, zoals Jansen het noemt. De verbinding was echter zwak en viel meerdere malen weg. Duidelijk is nu dat een van de twee zenders van Philae kapot is. De hoop op nog meer contact vervliegt.

De reis waard?
Een reis van tien jaar voor 72 uur onderzoek op de komeet zelf. Was dat de trip wel waard? Natuurlijk, zegt Carsten Dominik, hoogleraar sterrenkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is niet bij de missie betrokken, maar is wel heel positief over de ontdekkingen van Rosetta en Philae. "Vanaf het begin was al duidelijk dat er op de komeet minstens 72 uur onderzoek mogelijk was, maar ook dat dat de maximale tijd zou kunnen zijn. Om dan te hopen op meer is logisch, maar van die tijd is altijd uitgegaan. Het was een keuze tussen een grotere batterij of minder onderzoekjes. Dit kwam er toen uit."

Daar komt volgens Dominik nog bij dat de onderzoeksresultaten van 'moederschip' Rosetta niet vergeten moeten worden. Dat was altijd het belangrijkste onderdeel van de missie, omdat Rosetta de komeet voor langere tijd ging volgen. Ook Rosetta deed (en doet) veel wetenschappelijk onderzoek. "Een goed voorbeeld is dat we door een hypermoderne techniek meer te weten zijn gekomen over de samenstelling van de komeet. Het lukte om vanuit Philae radiogolven dwars door de komeet naar Rosetta te sturen, waardoor we een goed inzicht kregen in wat er zich binnen in het hemellichaam bevindt."

Dit was de eerste foto van Philae op het oppervlak van 67P, van 13 november vorig jaar. Te zien is hoe de lander schuin staat, en in de buurt van een rotsformatie.Beeld ESA via Getty Images

Drijven
Ook Jansen noemt Rosetta en Philae in een adem. Belangrijk volgens hem zijn de duizenden foto's die Rosetta van de komeet maakte. Ook verzamelde Rosetta genoeg deeltjes om te bepalen waarvan het materiaal van de ruimterots is gemaakt. Wat blijkt: de komeet blijft - als een badeend - drijven als hij in het water wordt gelegd.

Dat is, naast wetenschappelijke kennis, ook vooral een leuk feitje. Maar passen de resultaten bij de miljarden euro's die voor de reis zijn uitgetrokken? Beide onderzoekers vinden van wel, ook al zijn de grootste ontdekkingen vaak zo wetenschappelijk van aard dat ze misschien niet meteen tot de verbeelding spreken. Jansen: "We zijn er altijd vanuit gegaan dat we de komeet gingen bereiken. Anders stuur je geen project van 1,25 miljard de lucht in. Maar we zijn daar niet naartoe gegaan om leven te vinden. We zochten naar bouwstenen die de puzzel van de zoektocht naar het leven op aarde verkleinen van 10.000 naar 250 puzzelstukjes. En we gaan die kant zeker op."

Theorie herschrijven
Want, zo zegt Jansen, op bepaalde punten moet de theorie over het ontstaan van ons zonnestelsel herschreven worden. Zo was er verwacht dat 67P iets zou vertellen over het ontstaan van water op aarde. Komeetinslagen zouden gezorgd hebben dat waterstofmoleculen op de aardkorst werden 'overgedragen'. Maar het gevonden water op 67P blijkt anders van samenstelling dan de aardse oceanen.

"Het opvallende hierbij is dat we ook twee kometen kennen waarop het water wel dezelfde samenstelling heeft als op aarde", zegt Jansen. "Dit bewijst dat het heelal uit een complexe mix uit objecten bestaat. De kometen in de zogenoemde Jupiter-familie blijken niet zo homogeen als we denken. Dat is een openbaring, ook al weten we dus nog niet precies wat het water op aarde heeft veroorzaakt."

Maar er zijn andere belangrijke ontdekkingen gedaan. Zo zijn er op 67P voor het eerst bijzondere moleculen buiten de aarde gevonden (die onder andere suiker kunnen maken). Dit zijn 'bouwstenen voor leven', aldus Jansen. Dit zou de theorie weer ondersteunen dat kometen hebben bijgedragen aan leven op aarde.

Bovendien blijkt nu dat 67P niet uit een, maar waarschijnlijk uit twee ruimtelichamen bestaat. "Dit zegt iets over de snelheid waarmee kometen hebben bewogen", aldus Dominik. "Als de twee kometen op grote snelheid op elkaar waren gebotst, waren ze geklapt. Nu zijn ze als het waren samengesmolten."

De enige teleurstelling is volgens beide wetenschappers dat het Philae door zijn scheve stand op het kometenoppervlak niet gelukt is in de komeet te boren. "Toch weten we, doordat de ijschroeven in de poten niet werkten en uit resultaten van het boormechanisme dat de grond harder was dan verwacht. Op deze 'indirect teleurstellende' manier zijn we toch weer wijzer geworden", aldus Jansen.

Rosetta gaat straks neerstorten; Philae overlijdt
De missie van Rosetta en Philae is nog niet ten einde. Pas in september laat de controlekamer in het Duitse Darmstadt Rosetta zo langzaam mogelijk op 67P neerstorten. Hierdoor kan op het laatste moment nog van zeer dichtbij onderzoek worden gedaan.

Voor Philae dringt de tijd wel. De laatste maanden scheerde 67P langs de zon. Vanwege de toegenomen activiteit van de komeet (zo schoten steeds meer stofwolken de lucht in) moest Rosetta op veilige afstand blijven. Nu de komeet de zon weer achter zich laat, kan Rosetta dichterbij kruipen en een laatste poging doen om contact te leggen. Eind december is de komeet namelijk zo ver van de zon verwijderd, dat er niet genoeg licht meer kan worden opgevangen. Is er dan geen energie meer in het toestel, dan is Philae officieel overleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden