IJsbergen / Verslonden door Gibraltar

In het Schotse Dundee wordt vandaag de grootste Europese Titanic-expositie ooit geopend. Pronkstuk: een authentieke foto van de ijsberg die het schip fataal werd. Althans, van een ijsberg die het haast wel moet zijn geweest. De Titanic-ijsberg is hét symbool van het onvermogen om de scheepvaart tegen drijvend ijs te beschermen -ondanks alle nieuwe snufjes.

1910

De Jakobshavn-gletsjer is de meest productieve in het Arctisch gebied. Hier in West-Groenland, driehonderd kilometer boven de poolcirkel, stuwt de veertig kilometer lange gletsjer met donderend geraas dagelijks tientallen strekkende meters ijs het water in. De meeste brokken stranden in de ondiepte van de ijsfjord, die pal voor de gletsjer ligt. Miljoenen tonnen ijs drijven echter verder, langs het noordelijk van de fjord gelegen vissersdorpje Illulisat. Wie hier zijn blik laat dwalen over het water, ziet een fascinerend slow motion-ballet van hagelwitte mastodonten: huizenhoge ijsbergen die zich temidden van ontelbare ijsschotsen door de stroming laten meevoeren naar een ongewisse bestemming. Nu en dan klinkt in de verte een harde knal, als een geweerschot: het signaal dat er een manshoge ijssplinter is afgebroken.

Veertigduizend ijsbergen kalven jaarlijks af van de West-Groenlandse gletsjers. Een fractie bereikt de scheepvaartroutes in de noordelijke Atlantische Oceaan. Het duurt twee tot drie jaar eer een ijsberg van de Jakobshavn-gletsjer ter hoogte van Newfoundland is. Alleen de allergrootsten redden het tot nog zuidelijker breedten.

Op een dag in 1910 komt in Illulisat een kersverse ijsberg voorbijdrijven die wel wat oogt als de rots van Gibraltar. Hij heeft aan één kant een hoge piek.

14 april 1912

De RMS Titanic doorklieft het noordelijk deel van de Atlantische Oceaan, 640 kilometer ten zuidoosten van Newfoundland. Hoog in het kraaiennest zitten Reginald Lee en Frederick Fleet. Het is tien over half twaalf 's avonds als Fleet de telefoon grijpt en drie keer de alarmbel laat rinkelen. ,,IJsberg recht vooruit!''

20 april 1912

Het Duitse stoomschip 'Bremen', op weg van Bremerhaven naar New York, vaart langs de plek waar zes dagen eerder 's werelds grootste passagiersschip is vergaan. Het is geen prettig gezicht voor de opvarenden. Er drijven veel wrakstukken in het water en er worden minstens honderd dode lichamen geteld. De 'Bremen' onderneemt geen bergingspogingen; daartoe zal twee uur later een speciaal uitgerust schip arriveren.

Op het dek van de 'Bremen' staat een jonge Tsjechische matroos, Stephan Rehorek, foto's te maken. Enkele weken nadat hij vanuit New York een ansichtkaart van de Titanic aan zijn ouders heeft gestuurd, verzendt hij vanuit het Franse Cherbourg een van zijn opnamen, waarvan hij een postkaart heeft laten maken. Op de foto staat een ijsberg. 'Lieve moeder en vader. Dit is een blik op de ijsberg die botste met de Titanic en hem deed zinken', schrijft Rehorek op de achterkant. De ijsberg heeft aan één kant een hoge piek.

31 januari 1914

Dertien landen richten de International Ice Patrol op, die sindsdien met vliegtuigen en schepen ijsbergen opspoort in de noordelijke Atlantische Oceaan. Elk jaar op 14 april worden vanuit een vliegtuig twee boeketten bloemen afgeworpen boven de plek waar de Titanic verging.

13 januari 1959

Radar, zeven waterdichte compartimenten, dubbele wanden, metalen reddingboten. Het hypermoderne Deense vracht- annex passagiersschip Hans Hedtoft is volledig ingericht op zijn taak: het onderhouden van een pendeldienst tussen Denemarken en Groenland. Vijfennegentig mensen, onder wie zes kinderen, zijn aan boord als het schip zijn allereerste reis maakt. In ruig weer botst de Hans Hedtoft op een ijsberg, 59 kilometer ten zuiden van Kap Farvel, het zuidelijkste puntje van Groenland. 'Botsing met ijsberg', meldt kapitein Rasmussen droogjes via de radio. Even later: 'We lopen snel vol' en 'Er komt veel water in de machinekamer'. Schepen en vliegtuigen die komen toesnellen, vinden geen spoor meer van het schip en zijn opvarenden. Het is de grootste ijsbergscheepsramp sinds de Titanic. Pas negen maanden later spoelt er een reddingboei aan op IJsland: het enige dat ooit van de Hans Hedtoft is teruggevonden.

1959

De Amerikaanse kustwacht probeert ijsbergen kapot te bombarderen. Thermiet-bommen zouden ijsbergen een hitteschok geven waardoor ze uiteen vallen. Niet dus. IJsbergen zijn niet kapot te krijgen. Er is 227 kilo TNT nodig om tweeduizend ton ijs te vernietigen. Een gemiddelde ijsberg, die voor het grootste deel onder de waterspiegel is verscholen, zou honderden van die springladingen vergen. Torpedo's, mijnen, kanonsschoten -het haalt niets uit. Laten smelten is zinloos: er is de verbrandingshitte van negen miljoen liter benzine nodig om een doorsnee ijsberg te doen verdwijnen. De experimenten worden gestaakt.

23 maart 1989

Laat op de avond verlaat de tanker Exxon Valdez de terminal van Valdez in Alaska, op weg naar Californië. Eenmaal buitengaats ziet kapitein Joe Hazelwood ijsbergen in de verte, afkomstig van de verderop gelegen Columbia gletsjer. Ze zijn niet groot of talrijk, maar Hazelwood neemt geen risico. Hij geeft zijn stuurman opdracht de voorgeschreven vaarroute te verlaten en om de ijsbergen heen te varen. Terwijl het schip nog ver buiten het gebruikelijke traject is, gaat de kapitein -die op de wal te diep in het glaasje had gekeken- naar zijn hut. Degene die de Exxon Valdez terug op koers moet brengen is de oververmoeide derde officier, die te laat ontdekt dat het schip met te hoge snelheid op het Bligh-rif afstevent. Doordat de besturing van het schip door Hazelwood op automatisch is gezet, kan er niet snel genoeg worden bijgedraaid. De Exxon Valdez loopt op de rotsen en veroorzaakt een van de grootste olierampen in de geschiedenis.

Uit een studie blijkt dat ijsbergen het grootste gevaar vormen voor de oliehandel in het gebied.

17 juli 1991

Schepen en vliegtuigen kunnen niet overal tegelijk zijn om ijsbergen op te sporen. Satellieten wel? De Europese ERS-1 kunstmaan wordt gelanceerd. Aan boord een radar die een speciaal oogje heeft voor ijs. Er worden succesvolle proeven genomen met het 'live' sturen van satellietbeelden naar kapiteins van ijsbrekers. 'Live' is betrekkelijk, omdat de kunstmaan niet vaak genoeg over hetzelfde gebied komt om echt actuele informatie te geven. Maar het begin is gemaakt, en er komen meer van dergelijke satellieten. Ze zullen lang niet alles zien: pas als hij tientallen meters groot is, is een ijsberg als zodanig te onderscheiden.

Radar is hét wapen tegen ijsbergen geworden. Radar zit op schepen, op vliegtuigen en op masten in noordelijke havens. Maar radar kan een vals vertrouwen wekken: een ijsberg absorbeert zestig keer zoveel radarsignalen als een schip van dezelfde omvang. Bovendien produceert een ruige zee bijzonder veel ruis op het radarscherm. Vind daartussen maar eens een ijsberg, en dan ook nog tijdig genoeg voor een ruk aan het stuurwiel. Menselijke ogen als uitkijk blijven onontbeerlijk.

2 januari 1994

In de vroege ochtend botst de olietanker Overseas Ohio op een ijsberg in de Prince William Sound, de zee-engte in Alaska waar de Exxon Valdez op de rotsen liep. De tanker is geladen met ballastwater en loopt slechts wat fikse deuken op. Berekeningen achteraf leren dat de ijsberg zo'n 7500 ton moet hebben gewogen. Ook dit exemplaar is afkomstig van de Columbia-gletsjer, 25 kilometer ten noorden van de vaarroute. Het is een gletsjer die sinds de jaren zeventig nauwgezet in de gaten wordt gehouden, omdat hij onder invloed van hogere temperaturen een soort kritiek punt lijkt te hebben bereikt: in korte tijd lijkt hij op drift lijkt te zijn geraakt.

In 1977 was de gletsjer 66 kilometer lang en bewoog de 'punt' van de ijstong, die onder de zeespiegel ligt, twee kilometer per jaar. In 1999 was hij geslonken tot 53 kilometer maar was de snelheid toegenomen tot negen kilometer per jaar, ofwel 27 meter per dag. Dat is enorm snel: een gletsjer op Antarctica verschuift jaarlijks een paar decimeter. Sinds 1980 is de afkalving van het ijs aan de voet van de Columbia-gletsjer vervijfvoudigd. Hoe sneller het ijs daar afbrokkelt, hoe sneller 'nieuw' ijs richting de punt beweegt. Het ijs beweegt sneller doordat het water eronder als glijmiddel fungeert. Al met al stort er meer ijsbergvolume in zee dan door neerslag kan worden aangevuld. Per saldo neemt de Columbia-gletsjer dus in omvang af, maar dat uit zich voorlopig dus vooral in een enorme ijsbergproductie.

17 november 1997

's Werelds grootste olieplatform, de Hibernia, wordt in gebruik genomen. De Hibernia, met 224 meter half zo hoog als het Empire State Building, wordt op 350 kilometer voor de kust van Newfoundland verankerd. Het gevaarte staat op een voetstuk van 85 meter hoog, dat tevens als opslagplaats voor olievaten wordt gebruikt. Van meet af aan bestaat er angst voor aanvaringen met ijsbergen. De Hibernia, zo zeggen de bouwers, kan een botsing met een ijsberg van een miljoen ton zonder schade doorstaan. De averij die de aanvaring met een ijsberg van zes miljoen ton aanricht, iets dat volgens de statistieken slechts eens in de tienduizend jaar in het gebied kan voorkomen, is reparabel.

Maar hier, op niet meer dan honderden kilometers afstand van de plek waar de Titanic ten onder ging, wordt niets aan het toeval overgelaten. Als met de radar of de verkenningshelicopters van het platform op twintig kilometer afstand een ijsberg wordt gesignaleerd, gaan er speciale schepen heen. Kleine ijsbergen worden weggeduwd of met waterkanonnen uit de richting gespoten, grotere worden met een bovenmaats lasso uit koers getrokken.

2 oktober 1999

Met regelmaat maken kilometersgrote ijsbergen zich los van Antarctica. Een gevaar voor de scheepvaart zijn ze zelden. Voor ijsberg B-10A gaat dezer dagen wél een officiële waarschuwing uit. Het gevaarte, 38 bij 77 kilometer groot, brak in 1995 af van een nóg groter geheel, dat zich drie jaar eerder had losgemaakt van de Thwaites gletsjer. Voor het eerst wordt een satelliet ingezet om een op drift geraakte ijsberg in een scheepvaartroute te volgen. Ook dát is geen garantie voor veiligheid. B10A is door het slechte weer een flinke poos zoek geweest. Een inderhaast uitgezonden schip kon de ijsreus ook niet vinden. Pas na maanden dook hij weer op, op nieuwe beelden vanuit de ruimte. Hij bevond zich ook toen op een plek waar scheepvaartverkeer is. In de toekomst worden, door lokale temperatuurschommelingen en wellicht als gevolg van de algehele opwarming van de aarde, meer losgebroken Antarctische superijsbergen verwacht.

10 augustus 2002

In het Schotse Dundee wordt tot en met 18 augustus Europa's grootste Titanic-tentoonstelling gehouden. Pronkstuk is een postkaart die twee jaar eerder via een Tsjechische verzamelaar bij een Duitse Titanic-fanaat is terechtgekomen. De kaart is in 1912 verstuurd vanuit Cherbourg, door Stephan Rehorek. Er staat een ijsberg op, met aan één kant een hoge piek. En dat niet alleen: er lijkt een stuk ijs weggeslagen, precies op de plek waar de Titanic de ijsberg geraakt zou hebben. Bovendien voldoet het signalement van de ijsberg aan een beschrijving die Joseph Scarrot, een van de bemanningsleden van de Titanic, kort na de ramp gaf. Scarrot vergeleek de vorm van de ijsberg met die van de rots van Gibraltar. En inderdaad hebben beide een hoge piek aan één kant. Ook de schets van een ijsberg die een passagier van de Carpathia de ochtend na de ramp maakte, lijkt erg op de foto van Rehorek. De Carpathia was het schip dat als eerste op de plek des onheils arriveerde en overlevenden aan boord nam. Het Groenlandse Illulissat claimt zijn plek in de Titanic-historie en laat het haar bezoekers graag weten; het kan haast niet anders of de plaatselijke gletsjer heeft de ijsberg geproduceerd. En ook Stephan Rehorek is nu opgenomen in de Titanic-mythe. Een mythe die nooit verdwijnt zolang de Jakobshavn-ijsfjord de zeeën blijft voeden met ongenaakbare ijskastelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden