II: Pas op voor onecht

Drie eeuwen geleden, op 28 juni 1712, werd Jean-Jacques Rousseau geboren. De invloed van zijn filosofische gedachtengoed is op de meest verrassende plaatsen te herkennen. In de eerste aflevering van een serie schetst Sebastien Valkenberg Rousseau's dagelijkse aanwezigheid.

Normaal gesproken leidt de tijd tot slijtage. Zo niet in het geval van Jean-Jacques Rousseau. Driehonderd jaar geleden werd hij geboren. Ter ere daarvan verschijnen verschillende van zijn werken dit jaar in een nieuwe vertaling. In mei verspreidt de Stichting Internationale Spinozalens een lesbrief over hem onder 10.000 middelbare scholieren. Klap op de vuurpijl is een uitvoering van zijn opera 'De waarzegger van het dorp'.

Deze belangstelling is meer dan begrijpelijk. Harvard-hoogleraar Leo Damrosch schreef een lijvige biografie en maakt daarin de balans op van Rousseaus intellectuele nalatenschap. Conclusie: die is nauwelijks te overschatten. Hij geldt als 'een van de meest invloedrijke schrijvers van zijn tijd en, naar uiteindelijk zou blijken, van de moderne wereld'.

Rousseau is dus geen dode denker die vanwege bewezen diensten in het verleden in het zonnetje wordt gezet. Op de meest uiteenlopende maatschappelijke terreinen vinden we zijn vingerafdrukken terug. Maar waar doet deze wonderlijke autodidact zich het meest nadrukkelijk gelden en op welke manier?

Een sporenonderzoek in drie luiken:

I: Natuurlijk is goed
Het duidelijkst zichtbaar wordt de erfenis van Rousseau als de vakantie aanbreekt. Noem hem gerust de godfather van de drie miljoen kampeerders die Nederland volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek telt. Natuurlijk hebben zij niet eerst zijn oeuvre doorploegd, maar beïnvloeding kan ook subtieler gebeuren. Leo Damrosch: 'Er zijn talloze mensen die nauwelijks van hem hebben gehoord, maar op een dieper niveau met hem verwant zijn'.

De 'omkering van alle waarden' die plaatsvindt tijdens het kamperen is moeilijk voorstelbaar zonder Rousseau. Comfort wordt tijdelijk ingewisseld voor een sobere leefstijl dichtbij de natuur. De eenpitsgasbrander in de bagage leidt automatisch tot de culinaire eenvoud ('Bourgondische soberheid') die hun verre voorvader bezong in 'Les Confessions' (1782). Het enige verschil is dat hij extremer te werk ging. Het complete leven zou op natuurlijke leest geschoeid moeten zijn.

Qua toonzetting doet Rousseau denken aan veel romantici. Cruciaal is dat natuur voor hem veel meer is dan een reeks mooie tafereeltjes. Ze weerspiegelt een idylle van onbedorvenheid die verloren is gegaan. 'Alles is goed wat voortkomt uit de handen van de Schepper', begint Rousseau zijn pedagogische traktaat 'Emile' (1762). 'Alles raakt verdorven in de handen van de mens.' Geen wonder dat de natuurmens van weleer het ideaal is. Weten wat je moet doen? Schik je naar de natuurlijke ordening.

De reikwijdte van deze leerstelling is enorm. Zo maakt ze zondaars van kersverse moeders die geen borstvoeding geven. Maar ook filosoof Bas Haring heeft de grote invloed van Rousseau ondervonden. In zijn boek 'Plastic panda's' relativeerde hij het belang van biodiversiteit. Critici verweten hem een gebrekkige moraal en 'een bekrompen leefwereld'. Harings standpunt kwam hem zelfs op dreigementen te staan. Kennelijk staat de natuur op zo'n voetstuk dat hier tegen ingaan gelijk staat aan overtreding van een ethisch gebod.

Het gaat wat ver om Rousseau verantwoordelijk te stellen voor die bedreigingen. Maar voor de heiligverklaring van de natuur waar deze eruptie van woede uit voortkomt, moet je bij hem zijn.

II: Pas op voor onecht
Schokkend hedendaags klinkt Rouseau ook als hij het volgende gedachte-experiment optekent in 'Emile'. Stel dat mensen hun leven doorbrengen in de woestijn. Dit complete isolement verlost hen van alle verleidingen die horen bij het maatschappelijk verkeer. De afwezigheid van seksuele prikkels zou ertoe leiden dat iedereen 'als maagd zou sterven, welke leeftijd hij ook zou bereiken'. Biograaf Damrosch ontwaart hier de kiem voor wat tegenwoordig de seksualisering of pornoficatie van de samenleving heet.

Hoe zat het ook alweer? De overdaad aan bloot (op reclameborden, op televisie, via internet) zou leiden tot onzekerheid bij jonge vrouwen en een verschrompeling van de seksuele moraal. Zo luidde de aanklacht van 'Beperkt houdbaar' (2007) van documentairemaakster Sunny Bergman. Kop-van-jut was de schoonheidsindustrie, die vrouwen onnodige schaamlipcorrecties aansmeert.

Haar roots verried Bergman pas echt met 'The Sunny Side of Sex' (2011), een reisprogramma over seksualiteit. Opnieuw kwamen er schaamlipcorrecties aan bod. Ditmaal werden ze begaan door Oegandese vrouwen, maar nu waren ze een teken van onbedorven lustbeleving. Hoe valt deze U-bocht verklaren? In HP/de Tijd weet Beatrijs Ritsema deze aan de geweldige aantrekkingskracht die le bon sauvage blijft uitoefenen.

Weerzin tegen het onechte is het beginpunt van veel maatschappijkritiek. Bron van alle ellende is volgens Rousseau dat mensen in samenlevingsverband aan het vergelijken slaan. 'Zodra we door de ogen van anderen leren kijken, past onze wil zich aan aan hun wil.'

Wie probeert deze aangeprate nepverlangens te verwezenlijken, moet op den duur wel op drift raken. Jean-Jacques Rousseau oordeelt dan ook keihard: 'De moderne mens leeft buiten zichzelf'.

De overtuiging dat we prooien zijn voor het sirenengezang uit de samenleving, ligt ook ten grondslag aan 'Statusangst' (2004) van Alain de Botton. Teneur van deze bestseller: de voornaamste overweging bij de aanschaf van een nieuwe auto is dat hij groter/mooier/duurder/sneller moet zijn dan die van de buurman. De relevante specificaties (brandstofverbruik, veiligheid, duurzaamheid) zouden daarentegen nauwelijks ter zake doen.

Welbeschouwd is De Bottons 'Statusangst', net als veel andere titels in het genre, één lange voetnoot bij Rousseau.

III: Wees jezelf
Als tegengif tegen maatschappelijke hypocrisie bepleitte Rousseau een nietsontziende openhartigheid - en weer had hij een geweldige hit te pakken. Zonder hem (waarschijnlijk) geen reality tv. John de Mol, bedenker van 'Big Brother', mag hem dankbaar zijn. Met drie(!) autobiografische werken fungeerde de Franse filosoof als wegbereider voor een cultuur waarin het doodnormaal is om jezelf bloot te geven. Hij is doping voor ons innerlijk.

Zijn bekendste les in eerlijkheid geeft Rousseau in 'Les Confessions', die vaak de eerste autobiografie uit de geschiedenis worden genoemd. Hij gaat er prat op dat hij zich nergens beter voordoet dan hij was (waar trouwens het nodige op valt af te dingen). Ook de minder fraaie zaken uit zijn leven komen aan bod. Mogelijke critici pareert hij met de mededeling dat hij tenminste zichzelf is geweest. Want huichelen is doodzonde nummer één.

Dit bezwaar van Rousseau leeft nu misschien wel meer dan ooit. Het is er mede debet aan dat rond etiquette een geur van verdachtmaking hangt. Veel mensen zien hierin een overdreven vertoon van vormelijkheid. Vooral het Amerikaanse how are you? roept veel weerstand op. De frase suggereert belangstelling, maar het ontbreekt aan echte interesse. Zodoende overtreedt de afzender het gebod dat oprechtheid boven alles gaat. Beleefdheidsvormen staan gelijk aan een knieval voor maatschappelijke mores.

Dit typisch rousseauiaanse mengsel - opwaardering van iemands binnenwereld in combinatie met een depreciatie van vigerende conventies - is ook doorgedrongen in het debat over de multiculturele samenleving. Eens in de zoveel tijd duikt het vraagstuk op: mogen moslims in overheidsdienst weigeren vrouwen de hand te schudden? Onder meer Job Cohen, destijds nog burgemeester van Amsterdam, vond van wel. Zijn argumentatie in 'Pauw en Witteman': je moet er oog voor hebben dat dit juist voortkomt uit 'respect' voor vrouwen. Veel belangrijker dan de precieze omgangsvormen vond hij dus de intenties die er achter schuilgaan. Zo is Rousseau in de 21ste eeuw zelfs aangespoeld in het Amsterdamse stadhuis. Treffender kan zijn enorme slagschaduw niet verbeeld worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden