Iets zeggen zonder het te zeggen

turkije | Turkse schrijvers verdwijnen in een cel. En auteurs die nog vrij zijn, voelen zich toch gevangen. Zelfcensuur ligt op de loer.

"Ik ben dan wel vrijgelaten, maar ik voel mij niet vrij", zei de Turkse schrijfster Asli Erdogan, toen zij eind vorig jaar uit de gevangenis werd ontslagen. Zij is nu in afwachting van haar proces, dat in maart moet beginnen. Net als de achthonderd mensen die de afgelopen dagen werden gearresteerd, wordt zij ervan verdacht banden te hebben met de Koerdische rebellenbeweging PKK. Evenzeer als politieagenten, docenten en rechters lopen schrijvers in Turkije het risico op arrestatie, huisarrest of celstraf. En dat beïnvloedt het intellectuele klimaat in het land. Zo'n 150 journalisten en schrijvers zitten inmiddels achter de tralies. Maar ook auteurs die tot nu toe de dans ontsprongen voelen zich 'gevangen'.


"Als de stemmen die de waarheid vertellen achter tralies verdwijnen, dan zijn de woorden buiten de gevangenis ook minder vrij", mailt de Turkse romanschrijver Burhan Sonmez vanuit Istanbul. Zo is het voor auteurs lastiger geworden om überhaupt te worden gepubliceerd. Sonmez zag hoe de regering de laatste paar maanden tientallen uitgeverijen sloot. Overige boekenbedrijven worden steeds voorzichtiger. "Een bevriende schrijver kreeg onlangs van zijn uitgever te horen dat de publicatie van zijn boek niet door kon gaan, vanwege de 'gevoelige inhoud'. Ik heb het manuscript gelezen. Het is een politiek verhaal over een fantasiewereld dat zich ergens in de verre toekomst afspeelt." Sonmez vermoedt dat zijn eigen roman uit 2015 'Istanbul, Istanbul', over zijn stad gezien door de ogen van gevangenen, dezer dagen het licht niet zou hebben gezien.


In het huidige klimaat beperken auteurs bovendien hun eigen vrijheid. Zelfcensuur ligt op de loer in een maatschappij waarin een tweet al reden voor arrestatie kan zijn. Daar lijdt de taal onder, schrijft auteur Elif Shafak in de New Yorker. Auteurs die gevoelige kwesties aansnijden, schrijven 'wolliger en minder direct'. "Ze zeggen wat ze niet kunnen zeggen zonder het echt te zeggen. Hun zinnen zijn daardoor te lang en hun beschrijvingen te abstract zodat ze een autocraat geen autocraat hoeven te noemen." In 'wiebelige regio's', schrijft Shafak, hebben schrijvers niet de luxe om zich afzijdig te houden van de politiek. Dat kan wel eens ten koste gaan van hun werk. Terwijl fictie juist nu zo belangrijk is. Sonmez: "Door romans te schrijven kunnen we laten zien dat we nog altijd geloven in het leven, in de mensheid, ondanks alle rampen. We leven op het moment in een hel, maar hebben gelukkig nog wel onze stem." En die stem moeten auteurs volgens Sonmez zo veel mogelijk laten horen. "Ze moeten blijven praten voor de mensen die uit angst niets durven zeggen én om hun vervolgde collega's te steunen."


Daarbij krijgen ze hulp van schrijvers als de Italiaanse Elena Ferrante en de Duitse Günter Wallraff, die aandacht vragen voor het lot van hun Turkse collega's. Schrijvers moeten durven vertrouwen op de macht van hun woorden, vindt Sonmez. "Literatuur mag dan een langzaam bewegend dier zijn, vroeg of laat bereikt het zijn bestemming: de verbeelding van de lezers."

arrestaties en zuiveringen gaan door

De Turkse politie heeft de afgelopen dagen achthonderd mensen opgepakt op verdenking van banden met de Koerdische rebellenbeweging PKK. De arrestaties vonden door het hele land plaats.


Volgens de pro-Koerdische partij HDP probeert de regering hiermee de invloed van deze partij in te perken in de aanloop naar een referendum op 16 april. Dan stemmen de Turken over de invoering van een presidentieel systeem, dat president Recep Tayyip Erdogan nog meer macht geeft.


Intussen worden in de nasleep van de mislukte militaire staatsgreep van afgelopen zomer ook nog steeds mensen opgepakt van wie wordt vermoed dat ze lid zijn van de zogenoemde Gülen-beweging. President Erdogan houdt de moslimgeestelijke Fethullah Gülen, die in ballingschap in Amerika woont, verantwoordelijk voor de couppoging.


Ruim vierduizend ambtenaren, onder andere docenten en politiebeambten, verloren vorige week hun baan omdat ze ervan worden verdacht banden te hebben met terroristische organisaties. Ook zo'n driehonderd academici werden ontslagen, onder wie een aantal ondertekenaars van een petitie vorig jaar waarin de militaire actie in het zuidoosten van het land, waar veel Koerden wonen, werd bekritiseerd.


Op sommige universiteiten in Ankara en Istanbul werden vrijdag symbolische protesten gehouden. Medewerkers legden tegenover de politie demonstratief hun toga's op de grond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden