Iets blootleggen van het voorbije

Sleuteltekst van Botho Strauss over zijn jeugd in Bad Ems, en de vader voor wie hij zich schaamde en die hij bewonderde

Een puur autobiografisch boek ontbrak tot dusver binnen het oeuvre van Botho Strauss. Zelfs in de weinige interviews die hij gaf ontweek hij al te directe vragen naar zijn achtergrond. Nu verschijnt 'Herkomst', een door-en-door autobiografisch - en filosofisch - werk. De aanleiding tot het schrijven was tamelijk triviaal. Strauss' ouderlijk huis werd ontruimd omdat zijn moeder naar een bejaardentehuis verhuisde. "Bij het leeghalen van de woning komt uit elke hoek, uit elk voorwerp, herkomst te voorschijn."

Botho Strauss vertelt over zijn jeugd in de jaren zestig in het kuuroord Bad Ems nabij Frankfurt, waar zijn vader als zelfstandige farmaceut rapporten schreef voor de chemische industrie. Het gezin was afkomstig uit de DDR, waar Strauss Sr. mede-eigenaar was geweest van een fabriek, die door de autoriteiten werd onteigend. Om zijn enige kind te behoeden voor een communistische opvoeding was hij naar het westen gevlucht.

Vader Strauss, die de meeste aandacht krijgt (de moeder blijft op de achtergrond), was een strenge en tamelijk verbitterde man, zeer gehecht aan vormen en conventies. Sinds de Eerste Wereldoorlog miste hij een oog, een handicap die hij trachtte te camoufleren met een speciaal geconstrueerde bril. Overdreven veel aandacht schonk de eenzame man aan zijn uiterlijk; fijne kostuums, manchetknopen en dasspelden met parels behoorden tot zijn geliefkoosde attributen. Zijn dagindeling was geritualiseerd. Zijn zoon omschrijft hem als 'elitair' en 'misantropisch'.

De verteller schaamt zich enigszins voor zijn vader; op straat en in het bijzijn van zijn vrienden aarzelt hij zelfs om hem te groeten. "Ik wilde een gewonere vader hebben, ik wilde dat hij niet opviel, niet deftig was, maar een doorsneemens van deze tijd." Anderzijds is hij ook trots op zijn opvoeder, die hem de liefde voor literatuur en kunst bijbrengt - Thomas Mann en Ortega y Gasset behoorden tot zijn favorieten - en die ook zelf 'heel gepolijst, soms wat al te bloemrijk' schreef. Voor de oorlog heeft Strauss sr. met 'Niet te vroeg sterven. De weg naar een gezond en vervuld leven' zijn enige boek gepubliceerd, dat zelfs in het Nederlands werd vertaald. Nu, in de jaren zestig, vult hij in zijn eentje een satirisch maandblad. Zijn vrouw moet de exemplaren in papieren zakjes verpakken en naar de steeds kleiner wordende lezersschaar sturen.

Botho Strauss heeft met 'Herkomst' een heel intiem en teder boek geschreven. De eerste helft behoort tot het beste wat ik van deze schrijver ken. Schitterende poëtische passages, bijvoorbeeld over de handen van zijn vader, trekken hier de aandacht. Voorzichtig zoekend geeft hij een beeld van de ambivalente verhouding tot zijn vader. Ergens droomt hij dat het laatste uur van zijn vader heeft geslagen, hij ervaart 'een merkwaardig gevoel van geluk'. Af en toe spreekt hij hem in de tweede persoon toe: "Ik heb je dood destijds niet tot me laten doordringen. Dat was in 1971 ... Ik was bezig met vooruitkijken en mijn verdriet brak me niet."

Pas later drong het tot Botho Strauss door hoeveel hij van zijn vader heeft overgenomen, wat hij feitelijk aan hem heeft te danken. Voor iemand die zijn vader dagelijks zag schrijven lag de keuze voor het schrijverschap niet ver weg. Maar ook diens outsiderschap, gekwetstheid en conservatisme zijn op hem overgegaan. "Ik verbaas me erover hoe die vroege invloeden ... langzaam maar zeker hun uitwerking beginnen te krijgen. De strengheid van mijn vader, zelfs sommige van zijn opvattingen, nemen als eigen ervaringen hun intrek in mijn bewustzijn."

'Herkomst' is in korte fragmenten verdeeld, waarbij de chronologie regelmatig wordt doorbroken. In het tweede deel, dat misschien net iets minder is, zwelgt Strauss in herinneringen aan zijn schooltijd in Bad Ems: leraren, eerste liefdes, roeiwedstrijden, Italiaanse ijssalons, concerten en toneeluitvoeringen. De weemoedig-nostalgische toon die hier domineert gaat soms direct over in een aanklacht tegen de moderne tijd, tegen slecht geklede en ongemanierde mensen. Maar ook tegen de 'mediawereld' met zijn hang naar populisme, of tegen de 'staatsvandalen' uit de politiek die alles 'verwoesten en ruïneren'. Hier is de conservatieve en tegendraadse cultuurcriticus aan het woord zoals we hem kennen uit diverse eerdere boeken die hem niet alleen maar liefhebbers hebben opgeleverd.

'Herkomst' is een sleuteltekst binnen het oeuvre van Botho Strauss. Sterk geconcentreerd proza, soms aforistisch, volledig ontdaan van ballast. Tot de voordelen behoren ook de filosofische excursies over het verstrijken van de tijd en de rol van de herinnering. Of beter nog: het verleden dat ons heden vaak bepaalt, zonder dat we ons daarvan bewust zijn. "De verruiming van een horizon houdt niet zelden in dat er iets bloot komt te liggen van het voorbije. Alleen op het terrein van de herinnering kunnen we nog expanderen, rijker worden, toenemen."

Botho Strauss: Herkomst Vert. Gerrit Bussink. De Wereldbibliotheek; 114 blz. euro 19,99.

Pleidooi tegen de info-idioten

Botho Strauss (1944, Naumburg an der Saale) behoort met Peter Handke tot de bekendste en meest vertaalde Duitstalige schrijvers van zijn generatie. Hij publiceerde romans, toneelstukken, verhalen en poëzie. Strauss is altijd een bewuste buitenstaander en eenling gebleven, die weigert in het openbaar op te treden. Hij mijdt de media. Beroemd werd hij met zijn vroege, ook in het Nederlands vertaalde prozaboeken als 'Paren, Passanten' (1983) en 'Niemand anders' (1987), waarin zijn poëtische observatievermogen en fijne taalgebruik opvielen.

Strauss geldt als een controversiële, voor velen als een rechts-conservatieve auteur. Zijn in 1993 eerst in het weekblad Der Spiegel gepubliceerde cultuurkritische essay 'Anschwellender Bocksgesang' zorgde in Duitsland voor een maandenlange discussie. De meest geciteerde zin hieruit luidde: "Dat een volk zijn ethische norm tegen anderen wil verdedigen en bereid is om daarvoor bloedoffers te brengen, begrijpen wij niet meer en vinden we met ons liberaal-libertijnse egocentrisme verkeerd en verwerpelijk." In latere werk, zoals 'Vom Aufenthalt' (2009) bekritiseerde hij de blog- en internetsfeer, oftewel de 'info-idioten' met hun 'wereldwijde mededelingen-incontinentie'. Veel succes had Strauss in Nederland met zijn in 2008 vertaalde humoristische verhalenbundel 'Mikado'.

Hier is de conservatieve cultuurcriticus aan het woord zoals we hem kennen uit eerder werk

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden