BOEKRECENSIE

Iemand moet mijn verhaal kennen

Beeld Roger Viollet/Getty Images

Remarque's 'De nacht in Lissabon' verschijnt na 55 jaar in vertaling

Ooit kreeg ik een lift van een man met een canule, een buisje in zijn luchtpijp. Enigszins beangstigend was de boodschap die hij me, met robot-achtige stem, meegaf, ruim voor we de snelweg hadden bereikt. "Ik neem graag lifters mee, want als er dan onderweg iets misgaat, een bloeding of zo, dan heb ik iemand naast me die kan ingrijpen." Zo bombardeerde hij me van lifter tot gegijzelde, om vervolgens ongevraagd zijn levensverhaal tegen me af te steken.

Het vergeten voorval kwam bovendrijven toen ik het begin van het door Cossee opnieuw uitgegeven 'De nacht in Lissabon' las, van Erich Maria Remarque - de in 1970 overleden Duitse schrijver die hier vooral bekend is van zijn roman 'Im Westen nichts Neues'.

De setting van 'De nacht in Lissabon' is even beklemmend als vindingrijk. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog is de ik-figuur in de haven van Lissabon op zoek naar tickets voor hem en zijn jonge vrouw Ruth in de hoop Europa te kunnen ontvluchten. De tijd dringt, want het passagiersschip dat klaar ligt om de volgende ochtend naar New York te vertrekken, is meteen ook het laatste schip dat gaat. En dan ontmoet deze naamloze verteller een geheimzinnige man, die zich voorstelt als Josef Schwarz en hem de noodzakelijke tickets plus visa aanbiedt, in ruil voor het aanhoren van zijn levensverhaal. De verteller gaat er met gepast wantrouwen op in. Wat volgt is een kroegentocht door nachtelijk Lissabon.

Uit zijn verhaal blijkt dat deze Schwarz op het punt stond om voor de tweede keer de vlucht te nemen. Nadat hij in 1933 al eens gevlucht was, keerde hij vijf jaar later terug naar Duitsland omdat hij zijn grote liefde Helen niet meer kon missen. Een onbezonnen daad, want Helens broer is een felle SS'er en rust niet voor hij zijn ontaarde zwager te pakken heeft. Het is het begin van de tweede, dit keer fatale vluchtpoging, die de twee geliefden, soms losgerukt van elkaar en dan weer samen, via Parijs en Zuid-Frankrijk uiteindelijk naar Lissabon voert, waar Helen uitgeput sterft.

En dan is daar de nachtelijke ontmoeting en de wandeling, die ondanks het gedeelde belang van de twee vluchtelingen meer het karakter heeft van een gijzeling dan van een vertrouwelijk onderonsje. Is het voor Schwarz geestelijke noodzaak om zijn verhaal te doen, voor de ik-figuur is hun deal de laatste kans het vege lijf te redden.

Kracht van Remarque

Die sfeer, die vreemde mengeling van begrip en wantrouwen, van mededogen en irritatie, haast en ongeduld, maakt het boek ongemeen spannend, universeel en eigentijds. Net als alle vluchtelingen uit het Zuiden en het Oosten nu, hebben beide mannen, berooid en ver van huis, geen keus dan te sterven of te overleven. Ze zijn tot elkaar veroordeeld totdat Schwarz' verhaal verteld is en de tijd verstreken.

Toch knaagt er iets. Het is makkelijk om de verteller te begrijpen. Hoewel de auteur aan het einde van het boek fijntjes opmerkt dat de vrouw van de 'ik' er niet lang na hun aankomst in Amerika met een ander vandoor gaat, is de 'ik' wel voortaan vrij. Maar wat is Schwarz' belang?

Het is de kracht van Remarque dat hij dat duidelijk maakt zonder (direct) een antwoord te geven: Schwarz' net beleefde drama is het laatste wat deze bezit. Met zijn ticket en visum heeft hij ook zijn naam aan de verteller en luisteraar weggegeven. Wat rest? Zich bewust van de beperktheid van het menselijk geheugen wil hij dat zijn verhaal in elk geval door een enkel ander mens bewaard zal worden: "Vergeet het niet! Iemand moet het vasthouden! Het mag niet weg zijn!... Het moet blijven leven. Bij u is het veilig."

Dat heeft iets wanhopig ijdels, maar getuigt ook van grote moed. Van ware liefde en hoop en idealen in tijden van schaarste en politieke duisternis.

Oordeel

Spannend, universeel, eigentijds, getuigend van hoop en idealen

Erich Maria Remarque

De nacht in Lissabon

Vert. Frederique van Schouwen.

Cossee; 284 blz. € 22,99

Beeld RV
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden