Iedereen wil horen en zien hoe bankiers falen

Scène uit de vlijmscherpe theatershow van De Verleiders, 'Door de bank genomen', waarin de financiële wereld het moet ontgelden. In beeld: Leopold Witte en Victor Löw.Beeld anp

Het wantrouwen tegenover banken is nog lang niet verdwenen. Er is weinig reden tot gerustheid.

Sinds de Harry Potter-boeken is er geen boek meer geweest dat zo snel en in zulke grote aantallen is verkocht." Gaat het over seks? Over religie misschien? Nee, over de financiële wereld. De Bussumse boekhandelaar heeft het in de plaatselijke krant over 'Dit kan niet waar zijn', de antropologische zoektocht van Joris Luijendijk in de Londense City. De kerk om de hoek zat afgeladen vol toen de schrijver vorige week langskwam. Overal waar hij aantreedt om zijn boek over het gedrag van bankiers te bespreken, zijn de kaartjes razendsnel uitverkocht.

Hetzelfde gebeurt met de theatershow van De Verleiders, 'Door de bank genomen', waarin de financiële wereld het in een scherpe en hilarische voorstelling moet ontgelden. Tijdens de tour, die in oktober begon en vorige week eindigde, was er een run op de tickets. De voorstelling, met bekende acteurs als Pierre Bokma en Leopold Witte, is begin juli nog te zien op een drie weken durend eigen festival van de groep in de stadsschouwburg in Utrecht, maar nu al compleet uitverkocht.

Handtekeningenactie
Acteur George van Houts, die de voorstelling schreef, zette rond de show het 'burgerinitiatief Ons Geld' op om het onderwerp 'geldschepping' op de agenda van de Tweede Kamer te krijgen. De overheid zou het uitlenen van geld niet aan winstbeluste private banken moeten overlaten, stelt Van Houts. De handtekeningenactie was een mooie stunt om de theatershow aan te prijzen. Maar het raakt aan veel meer dan louter een promotie-actie. Binnen 24 uur waren naar eigen zeggen de benodigde 40.000 handtekeningen binnen, inmiddels staat de teller op 110.000.

Het succes van boek en theatershow laat zien dat de publieke opinie nog niet bepaald 'bankvriendelijk' is. Ruim zes jaar na het begin van de financiële crisis en jaren na de redding van ING, ABN Amro, Aegon en SNS, is het vertrouwen in de sector bij lange na nog niet hersteld.

Het is zo klaar als een klontje dat financiële instellingen nog altijd bescheidenheid past. Hun uitbundige kredietverlening in het verleden, hun gegoochel met onbegrijpelijke financiële producten, hun verwaarlozing van de noden van gewone burgers en kleine ondernemers: het is allemaal niet zo maar vergeven en vergeten. Miljarden aan belastinggeld waren nodig om de onverantwoorde avonturen van de 'too big to fail'-apparaten recht te breien.

Joris Luyendijk, schrijver van het boek 'Dit kan niet waar zijn'Beeld Flickr/Vera de Kok

Tegen die achtergrond speelde zich de afgelopen week de soap af over de beloning van de top van ABN Amro. De bankbestuurders menen recht te hebben op een eerder afgesproken verhoging van het vaste salaris, waar de afgelopen jaren juist bewust vanaf is gezien. Nu zou de tijd wel rijp zijn om die ton extra per persoon te incasseren, die in plaats van de hogere bonus zou komen. Nu is ABN Amro op weg om zich uit de staatsklauwen te wringen en weer de beurs op te gaan als een private bank. Nu gaat alles weer normaal worden, denkt de top van de bank.

Een volkomen verkeerde inschatting. De deuren en muren van de vergaderzaaltjes lijken met lood bekleed om de volkse straling tegen te houden. De reactie van de raad van commissarissen op de commotie is illustratief: de top heeft recht op deze verhoging, afspraak is afspraak. Verongelijkt constateren zij dat het 'banken bashen' kennelijk nog niet is afgelopen.

Affaires
Het draait echter om veel meer dan 'sentiment' en makkelijk afgeven op grootverdieners. Er vloeit een voortdurende stroom berichten uit de financiële sector die niet gerust stelt. Alleen al de afgelopen maand kwamen twee andere affaires bij ABN Amro naar buiten. In Dubai heeft de bank medewerkers moeten ontslaan die de regels rond witwassen en financiering van terrorisme hadden overtreden. Daarnaast lekte uit dat De Nederlandsche Bank zich zorgen maakt omdat de bank onvoldoende zicht heeft op de nevenfuncties en privébelangen van de commissarissen.

Een maand eerder concludeerden DNB en de andere toezichthouder AFM dat er in de Nederlandse financiële sector zo weer een nieuwe Libor-affaire zou kunnen ontstaan. De Rabobank, de enige grote bank die niet in de reddingssloep hoefde, had zich schuldig gemaakt aan het manipuleren van rentes en moest anderhalf jaar geleden een gigantische schikking van ruim 700 miljoen euro treffen. De interne controle om zulke schandalen te voorkomen hebben banken nog steeds niet op orde, is het harde oordeel van de toezichthouders.

Graaicultuur
Tel daar nog wat salarisnieuws bij op. ING heeft het laatste restje staatssteun nog maar net afbetaald en, hups, daar is een forse loonsverhoging. Topman Ralph Hamers krijgt er ruim 28 procent bij en gaat daardoor dit jaar 1,6 miljoen euro verdienen, bleek drie weken geleden. Alle vakbonden bij de bank reageerden woedend: de 'graaicultuur' is terug, concludeerden ze.

Bij de bank moeten intussen nog honderden werknemers verdwijnen. Ook buiten Nederland bedient de top zichzelf goed. De bonussen van topbankiers in de eurozone stijgen dit jaar met 18 procent, naar gemiddeld 187.000 euro, bovenop het vaste salaris dus, blijkt uit een eergisteren gepubliceerd onderzoek.

Tom de Ket en George van Houts in 'Door de bank genomen'.Beeld anp

Het is slechts een greep uit het nieuws van een luttele twee maanden. Zo gek is het dus niet dat het vertrouwen in de financiële sector nog niet groot is. Na zo'n opsomming komt het bijna als een 1 april-grap over dat toevallig afgelopen woensdag de bankierseed, het tuchtrecht voor banken, officieel inging. "Ik zweer/beloof dat ik mij open en toetsbaar zal opstellen en ik ken mijn verantwoordelijkheid voor de samenleving", staat onder andere in de tekst van de eed. Tot 1 april 2016 krijgen de bankmedewerkers de tijd de eed af te leggen, sommigen hebben het al gedaan.

Of het met dat vertrouwen nog goed komt, valt te betwijfelen. Dat zal pas weer gaan groeien als banken zich echt dienstbaar gaan opstellen. Het debat zwelt aan of de 'nutsfunctie' van de bank niet weer losgeknipt zou moeten worden van andere, riskantere, activiteiten. Laat de zakenbankiers lekker handelen in van alles en nog wat in een eigen reservaatje en voor eigen risico. Maar niet als semi-ambtenaren in een 'too big to fail'-instelling waar als het mis gaat de belastingbetaler de pineut is.

'Simpele bank'
SP-leider Emile Roemer stelde deze week voor ABN Amro in staatshanden te houden. Bij wijze van 'volks- en voorbeeldbank', zo zei Roemer. SNS Bank, net als ABN Amro nog steeds een overheidsbank, speelde eergisteren handig in op de commotie met een pleidooi voor een 'simpele bank'. Niet dat SNS in handen van de staat wil blijven. De bank moet wel 'zijn DNA als nutsbank' terugvinden, zei bestuursvoorzitter Gerard van Olphen. "Al bijna tweehonderd jaar vervult de bank die rol, we zijn kort van het pad afgedwaald", constateerde Van Olphen. "Het zou mooi zijn als we de ruimte krijgen weer een echte retailbank te worden."

Nutsbank in private handen of staatsbank, uitkomst van de ABN Amro-soap kan wel zijn dat er een serieuze discussie komt over het fenomeen 'bank'. Nederland heeft een relatief grote financiële sector, vier keer zo groot als het bruto binnenlands product. Gemiddeld in de eurozone is dat drie keer. Daarnaast zijn er maar vier grotere banken, niet echt een walhalla van concurrentie voor consumenten en kleine bedrijven en bovendien nog steeds allemaal te groot om niet gered te worden.

Geduld
De organisatie van de financiële sector is geen natuurfenomeen maar een keuze. De Canadese bankensector bij voorbeeld, heeft de crisis heel goed doorstaan. Strenge regelgeving, scheiding van consumenten- en zakenbankieren en een zuinige cultuur maken de Canadese financiële sector misschien saai, maar wel schokbestendig.

In Nederland hebben twee commissies, De Wit en Maas, in het begin van de crisis aanbevelingen gedaan voor veranderingen de financiële sector. Dat heeft een Code Banken opgeleverd, meer controle en een bankierseed. Maar het heeft niet geleid tot wezenlijke veranderingen, zo is inmiddels duidelijk. En het geduld begint op te raken.

Maar premier Rutte ziet zo'n breder debat over de bank niet zitten. Een beursgang voor ABN Amro is dit jaar nog steeds mogelijk, zei hij donderdag pragmatisch na de ministerraad. "Dit jaar is nog heel erg lang, dus dat lijkt me zeker mogelijk." Hij zei niet mee te willen doen in het afgeven op bankiers. "Het vertrouwen van het kabinet in de top van de bank is onverminderd groot."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden