Iedereen wil 'bevestigd' worden

De auteur is zenuwarts.

Daarom toevoeging van dit artikel aan alles wat reeds in Trouw werd gepubliceerd over de problematiek van joodse onderduikkinderen uit de jaren '40-'45: beangstigende ervaringen en schrijnende conflicten welke een nieuwe vorm kregen en iets begrijpelijker werden in de onderlinge gesprekken tijdens het congres van deze mensen in het RAI-gebouw in Amsterdam op 23, 24 en 25 augustus '92.

Directe aanleiding tot deze reactie is het stuk van Andreas Burnier in Trouw van zaterdag 29 augustus (Letter en Geest) waarin deze auteur (prof. dr. C.I. Dessaur) haar mening stelt tegenover die van prof. dr. Lea Dasberg. Dasberg wordt in Burniers artikel een "extreme representante van het 'niet zeuren, doorlopen!'-type" genoemd. Dessaur betoogt, dat het aan joden worde toegestaan " . . . de Shoa als een onvervreemdbaar onderdeel van de na-oorlogse (westerse) joodse identiteit te beleven en zich, als zij daar behoefte aan hebben, daarover te uiten: desnoods zes miljoen maal" .

Het beeld dat door de congresdeelnemers en ook door andere lotgenoten wordt beschreven, centreert zich om het gebrekkig ervaren van (de eigen) identiteit. Het woord 'identiteit' wordt bij herhaling gebruikt in de gepubliceerde interviews en komt als begrip duidelijk naar voren in de op het congres gehouden rede van burgemeester Ed van Thijn.

Diep respect

Van Thijn zei: "Mijn identiteit ligt in mijn persoonlijk levensverhaal besloten. Ik heb in zoveel verschillende religies leren bidden en denken, dat ik op het eind wel onvermijdelijk moest gaan relativeren en besloten heb mijn eigen weg te gaan. Ik laat mij door niets of niemand voorschrijven hoe ik mijn eigen identiteit wens te beleven en ben wars van enigerlei collectivistische etikettering. Maar ik heb wel een diep respect voor mensen die een andere keus hebben gemaakt."

Het is geen wonder dat de betroffenen geen identiteit ervaren. In de gevarenzone van het onderduiken werd het verdoezelen van de identiteit met alle kracht en alle middelen nagestreefd, zowel door de kinderen zelf als door hun omgeving. Hun naam werd veranderd, hun verschijning aangetast, hun afkomst geloochend. Hun identiteit werd ontkend, en zodoende afgenomen. Hoe minder het kind toonde wie het was, des te beter in alle opzichten. Lief zijn en maar niet klagen! Zo komt het weggeduwde leed in de interviews alsnog tot uiting.

Identiteit is echter onmisbaar voor ieder mens in zijn menswording. Identiteit is een vrucht alleen van bevestiging (zoals bedoeld door psychiater dr. A.A.A. Terruwe) en hangt ten nauwste samen met het koesteringsproces in de prille jeugd dat voert tot fundamenteel vertrouwen. Zonder bevestiging toont de mens het beeld van de door dr. Terruwe zo genoemde en beschreven 'frustratieneurose'. Het karakteristiek van deze joodse mensen, die als kind ondergedoken zijn geweest, strookt met het beeld van de frustratieneurose. In een persoonlijk gesprek benadrukte dr. Anna Terruwe onlangs, dat de door haar zelf opgedane ervaringen met joodse onderduikkinderen deze conclusie staven. Gelet op de zelfbeschrijvingen van ettelijke congresgangers zou je haast mogen spreken van een 'reincultuur' van frustratieneurotische verschijningsvormen. In het door Leontine Veerman weergegeven interview met Chawwa Wijnberg (Trouw van 27 augustus) is sprake van een spiegel waarin je je kunt herkennen. Het aspecifieke spiegelbeeld wordt met een groepslot in verband gebracht. Ons inziens terecht: dat lot houdt een frustratieneurotische ontwikkeling in. Waarmede aan de eigenlijk nooit falende therapie voor deze mensen, bevestiging, een wezenlijk kader wordt gegeven. Bevestiging is de wekkende kracht van de psychische menswording.

De joodse onderduikkinderen waren in de oorlog zeker niet in omstandigheden waar bevestiging centraal stond. Ook al waren zij ondergebracht bij mensen die zeker goedwillend waren en hun leven voor hen riskeerden - ze werden als regel ontkend, wat het tegendeel is van bevestiging. Uit getuigenissen blijkt dat deze ontkenning wel werd ingegeven vanuit een streng godsdienstige levenshouding waarin afweer van de joodse traditie impliciet aanwezig was.

Maar deze ontkenning in oorlogstijd was niet de enige ontkenning die deze kinderen overkwam, misschien ook niet de ergste. Want het gold primair een ontkenning vanuit een vijandelijk Duits nationaal-socialistisch kamp, terwijl de kinderen zich schuil hielden op gezinsplekken waar bevriende mensen garant stonden voor hun leven en veilig heid. Is de ergste ontkenning voor zeer velen niet geweest de ontkenning die hen na de oorlog te beurt viel? Misschien juist bij de kinderen die hun ouders hebben teruggevonden. Deze ouders toch waren zelf beladen met hun eigen trauma van ontkenning. De kinderen werden geconfronteerd met ouders die angstig waren en die hun eigen verhaal moesten verdringen overeenkomstig eigen inzicht, en dat ook deden.

Ed van Thijn beklaagt zich in zijn rede in de RAI, dat hij nooit zijn verhaal mocht vertellen en dat zulks nu pas echt wordt getolereerd. Deze klacht is ook bij zijn lotgenoten te beluisteren, zoals op het congres duidelijk naar voren kwam en in de spreekkamer van de psychotherapeut al eerder werd gehoord.

'Mensheidsziekte'

In de hulpverlening is van het allergrootste belang 1. luisteren, werkelijk luisteren, 2. identiteit schenken - door bevestiging. (Bevestigende hulpverleners vindt men slechts onder mensen die zelf (voldoende) bevestigd zijn.) 3. Overigens dient het besef te groeien dat de overal in de wereld aanwezige frustratieneurose bestempeld moet worden als een 'mensheidsziekte' (Terruwe), gekenmerkt door: eenzaamheidsgevoelens, contactstoornissen, onzekerheid, gebrekkig gevoel van eigenwaarde, vervreemding, identiteitsgebrek, soms levensmoeheid en zelfs ook pseudo-psychotische verschijnselen.

Wie herkent dat niet als hij de mens beziet! Misschien ook in enige mate bij zichzelf? Dit beeld kan onherkenbaar worden als het door zelfbevestiging wordt gemaskeerd, door statussymbolen 'opgesierd' en door macht gepantserd.

Dit was de bedoeling van de vraag aan het begin van het artikel: waarom nu bekend maken wat al lang leesbaar en zichtbaar was, en de gelegenheid van het congres in Amsterdam benutten om een herkenningsproces te versterken? De frustratieneurose bij de ondergedoken joodse kinderen is wel een zeer sprekend, doorzichtig te maken facet van gestoorde menswording.

Deze samenhangen zijn gemakkelijk vast te stellen indien men een passend mensbeeld hanteert. Het door Terruwe geformuleerde mondiale mensbeeld is zulk een beeld. In haar zienswijze wordt duidelijk dat de menswording zich voltrekt naarmate de mens meer en meer verbonden raakt met zijn waardenwereld. In het contact met de materiele wereld voltrekt zich de lichamelijke, de biologische menswording. In het contact met de wereld die de andere mens is, voltrekt zich de psychische menswording. In het contact met God en de geestelijke wereld voltrekt zich de geestelijke menswording. Voor de realisatie van zijn waardenwereld heeft de mens - en dit geldt voor ieder mens, zonder uitzondering - een door niets te vervangen beleving nodig, een a priori zonder alternatief, en dat is de bevestiging. Heeft de bevestiging in de vroege jeugd ontbroken of schiet deze tekort, dan ontstaat het beeld van de frustratieneurose.

Inderdaad dus een 'mensheidsziekte'. Waarom deze te etiketteren als 'neurose' zoals Anna Terruwe doet? Een kwestie van naamgeving, van persoonlijke voorkeur. Men had dt bepaalde menselijke leed met te onderscheiden kenmerken en een karakteristiek beloop ook 'frustratie-syndroom' kunnen noemen. De bevestigingsleer van dr. Terruwe zou dezelfde zijn gebleven.

Een tragisch hoofdstuk uit de geschiedenis van de joden, de Shoa, en speciaal de ervaringen van de joodse onderduikkinderen, voerden tot het schrijven van dit artikel. De historie mag en hoeft niet vergeten of verdoezeld te worden. De groei van het mensdom sluit in, dat wij ook vanuit het verleden de waarheid haar weg te laten zoeken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden