Iedereen vreest de bulldozer

Afghaanse vluchtelingen kunnen niet in Pakistan blijven, maar willen niet terug

Een smal modderpad kronkelt door een labyrint van lemen huizen aan de rand van de Noordwest-Pakistaanse stad Peshawar. In deze buurt wonen Afghaanse vluchtelingen, de meesten al tientallen jaren lang.

Rottend fruit, groente en plastic vervuilen het stilstaande water van het riool dat langs het pad loopt en geven een penetrante geur af. Ronde plakken buffelmest drogen tegen de muren in de lentezon. Later zullen die in kachels als brandstof worden opgestookt.

De rustige vluchtelingenwijk ontstond in de jaren tachtig, toen Russische bombardementen het leven voor mensen in Afghanistan tot een hel maakten. Sindsdien leek er voor velen nooit meer een geschikte tijd om terug te keren. Nadat de Russen zich in 1989 terugtrokken, zetten Afghaanse krijgsheren de oorlog voort. Daarna, in de jaren negentig, veroverden de taliban de macht. En in 2001 begonnen de Amerikanen een nieuwe oorlog.

Bakht Jamal vluchtte van de Afghaanse stad Jalalabad naar Pakistan toen hij zes was. Hij is nu 31 jaar en heeft een goedlopend schrootbedrijfje in de vluchtelingenwijk. "Ik houd niet van vechten, dus ik kan niet terug naar Afghanistan", zegt hij, terwijl zijn werknemers oud papier, metaal en plastic van elkaar scheiden.

Maar hij kan ook niet in Pakistan blijven. Jamal en zijn familie lieten zich niet registreren en zijn nu illegaal. Net als een miljoen andere Afghaanse vluchtelingen, volgens schattingen van Pakistaanse autoriteiten. De 1,7 miljoen Afghaanse vluchtelingen die zich wel lieten registreren moeten binnenkort ook vertrekken, want hun registratie loopt eind dit jaar af.

Pogingen van de Pakistaanse autoriteiten om Afghaanse vluchtelingen hierover te informeren, brengen nare jeugdherinneringen naar boven, zegt Jamals vrouw Honar, die al jaren in de vluchtelingenwijk woont. "Een bulldozer maakte al eens onze huizen kapot. We moesten vertrekken, maar kwamen na een tijdje weer terug. Iedereen is bang dat er weer een bulldozer komt die onze huizen vernietigt."

Veel vluchtelingen in de wijk zeggen dat ze niet naar Afghanistan kunnen omdat er oorlog is en omdat ze er niets hebben; land, werk, water en andere voorzieningen waar ze in Pakistan wel gebruik van kunnen maken. Maar velen begrijpen ook dat ze niet voor altijd in Pakistan kunnen blijven.

"De Pakistanen geven ons veel steun door ons hier te laten verblijven en werken, maar we zijn toch als gasten in hun huis. Op een bepaald moment gaan ze ons bezwaarlijk vinden", zegt de nu 48-jarige Mohammad Zahir die in Pakistan woont sinds hij negen is. "We leven ons leven met de gedachte dat we morgen terug zullen keren. Daarom komen we niet vooruit in dit leven. Want sinds we hier zijn, horen we dat we terug moeten."

Ook toenemend pest- en afpersingsgedrag van Pakistaanse politieagenten herinnert Afghaanse vluchtelingen eraan dat zij niet in Pakistan horen, volgens een rapport van de Pakistaanse mensenrechtencommissie HRCP uit 2009.

Maar er zijn wel kansen in Pakistan, zegt de Afghaanse Hasina Ahmadzai, een 26-jarige Afghaanse administratieve medewerker die op haar vierde met haar familie vluchtte. Een van haar zes zussen werd zelfs arts. "Als je dan toch terug moet keren, is het beter om dat te doen met kennis en vaardigheden waar je land wat aan heeft", zegt ze. Maar terug naar Afghanistan wil ze niet.

Ook Jamal wil niet terug: "Als ik de Pakistaanse nationaliteit zou kunnen krijgen, zou ik mijn land daar verkopen en hier mijn zaak uitbreiden. Nu kan ik niet eens de stad uit omdat ik geen vluchtelingenkaart heb. Zelfs onder dwang keer ik niet terug. Dan ga ik naar India of een ander land waar we wel volledige burgers kunnen zijn."

Terugkeerbeleid faalde tot nu toe
Tim Irwin, woordvoerder van de VN-vluchtelingenorganisatie Unhcr, bestrijdt de gedachte dat alle geregistreerde vluchtelingen dit jaar worden weggestuurd, ondanks dat het Pakistaanse commissariaat voor Afghaanse vluchtelingen in de provincie Punjab op hun website duidelijk aangeeft dat Afghaanse vluchtelingen aan het eind van 2012 moeten zijn vertrokken.

Irwin zegt dat zijn organisatie alleen vrijwillige terugkeer ondersteunt. Een hoge Pakistaanse ambtenaar zegt dat Pakistan geen vluchtelingen zal dwingen terug te keren naar Afghanistan, omdat zijn land zich dat politiek gezien niet kan veroorloven. Maar er is ook geen beleid dat Afghaanse vluchtelingen toestaat om te blijven na 31 december 2012.

Pakistan heeft de Afghaanse vluchtelingen ook in het verleden nooit massaal weggestuurd. Het heeft met de Afghanen al tientallen jaren een van de grootste aantallen vluchtelingen ter wereld. Terugkeer is voor de Afghanen problematisch, ook met de steun van Unhcr. De Unhcr vertegenwoordiger in Afghanistan, Peter Nicolaus, noemde het terugkeerbeleid waarbij Afghaanse vluchtelingen worden aangemoedigd terug te keren vorig jaar zelfs 'de grootste fout die Unhcr ooit heeft gemaakt'.

Zo'n 60 procent van de terugkerende Afghanen reïntegreerde niet, onder andere door gebrek aan werk en onderwijs. Teruggekeerde Afghanen maken een kwart uit van de ongeveer 28 miljoen Afghanen, zegt Nicolaus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden