Iedereen naar school, maar verwacht er niet te veel van

Leerlingen tijdens de les op de Guduza-school. Beeld Bram Lammers

Zuid-Afrikaanse plattelandsscholen gaan gebukt onder geldgebrek, grootschalige corruptie en spijbelende leraren. Op privéscholen kennen ze die problemen niet.

Het klaslokaal van lerares Nkosi Buyiswa (49) staat tjokvol. Haar zestig leerlingen zitten bovenop elkaar. Alleen pal voor het bord kan ze in de breedte nog een paar stappen zetten. Haar bureau is in de hoek geschoven. Er ligt een halve meter aan boeken en papieren op, als in een rommelig magazijn.

Buyiswa is pas net terug in haar klas op basisschool Cophetsheni in Kabokweni, een dorp op het platteland van de Zuid-Afrikaanse provincie Mpumalanga. De leerlingen van een jaar of zeven hebben het afgelopen halfuur iets voor zichzelf gedaan. “Ik ben ook adjunct-directeur”, legt ze uit. “Ik moet vaak weg uit de klas om managementtaken te verrichten.”

Scholen als Cophetsheni, die geen lesgeld mogen vragen van ouders, maken het mogelijk dat praktisch elk kind in Zuid-Afrika - zelfs het allerarmste - basisonderwijs krijgt. Het land is daar terecht trots op. Veel van deze gratis scholen staan op het arme en overwegend zwarte platteland.

Maar het onderwijs is niet altijd goed. De scholen hebben meestal een ernstig tekort aan leraren. Voor de 725 leerlingen in Kabokweni zijn slechts negentien onderwijzers in dienst. “Ik accepteer met pijn in het hart nauwelijks nieuwe leerlingen”, zegt schooldirecteur Mduduzi Mogane (40). “De klassen kunnen gewoon niet groter.”

Het jaarbudget van Cophetsheni bedraagt - afgezien van de lerarensalarissen - slechts 420.000 rand. Dat is omgerekend 30.000 euro, oftewel 3 euro per scholier per maand. Mogane moet daarvan het onderhoud en de schoonmaak van de gebouwen betalen, water, elektriciteit, stoelen, schriften en pennen, kopiëren van readers en alle andere denkbare dagelijkse benodigdheden. Bovendien is het aantal docenten dat hij kan aannemen financieel begrensd. “Als we maar vier leraren extra hadden”, zegt hij. “Dat zou al zoveel schelen.” Hij glimlacht treurig. “Ach ja, ooit misschien. Het zijn mooie dromen.”

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld Bram Lammers

Ingezakt plafond

Het budget van middelbare school Guduza, een paar honderd meter verderop, is al niet veel groter. De school heeft per jaar 484.000 rand (35.000 euro) te besteden voor 769 leerlingen. Rector Absalom Silinda (43) laat zijn boekhouding zien. De papieren plakken aan elkaar en zijn gebobbeld. “Lekkage.” Hij wijst op de schimmelplek boven zijn bureau. “Onze financiële situatie is moeizaam”, klaagt hij. “We hebben sinds 1992 nauwelijks geld gehad voor onderhoud. Laatst nog kwam in een lokaal het plafond naar beneden. Om geld voor de reparatie vrij te maken, moest ik een medewerker ontslaan.”

Tegenover deze armoede staan ongekend luxe privéscholen. Voor een jaar les op Hilton College bijvoorbeeld, de duurste middelbare school in Zuid-Afrika, betalen ouders jaarlijks maar liefst 236.000 rand (17.000 euro) per kind.

“Het Zuid-Afrikaanse onderwijssysteem is een product van de historische ongelijkheid in het land, en houdt die ongelijkheid op zijn beurt zelf weer in stand”, zegt Nick Taylor. Hij is hoofd onderzoek bij onderwijsdenktank JET Education Services in Johannesburg. Hij inspecteert al 25 jaar scholen in Zuid-Afrika. “Het is een vicieuze cirkel”, stelt hij. “Leraren op slecht presterende scholen zijn meestal zelf een product van die scholen. Daardoor konden ze niet naar een goede universiteit en worden ze alleen door de mindere scholen aangenomen, waar zij zelf vaak ook weer matig lesgeven.”

Zo blijft Zuid-Afrika verdeeld in twee werelden, meent Taylor. Aan de ene kant zijn er de goede scholen. Daarop zitten zowel witte als zwarte kinderen - de Zuid-Afrikaanse middenklasse en elite vormen sinds de afschaffing van de apartheid een diverse groep. Slechts 20 procent van alle leerlingen in het land gaat naar deze instellingen. Aan de andere kant is er het ondermaatse onderwijs voor de resterende 80 procent, bijna uitsluitend zwart.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Nkosi Buyiswa geeft les aan haar klas met een kleine zestig kinderen op de Cophetsheni-school in Kabokweni. Beeld Bram Lammers

Want op veel plattelandsscholen zijn de onderwijzers een ramp. Onderzoek van JET Education Services wees uit dat leraren er gemiddeld meer spijbelen en vaker te laat komen dan hun leerlingen. “Soms komt zelfs de directeur niet naar zijn werk”, verzucht Taylor. “Ik was laatst in Hammanskraal, ten noorden van Pretoria. Daar was de helft van alle lessen afgelast. Er is op veel scholen weinig supervisie. En vaak is het werkethos van het personeel dramatisch.”

Het leidt tot pijnlijk slechte onderwijsresultaten. Uit onderzoek van de Universiteit van Stellenbosch in 2012 bleek dat van alle Zuid-Afrikaanse leerlingen rond de tien jaar zo’n 29 procent niet ‘functioneel geletterd’ is. Slechts 58,6 procent van hen is in staat getallen goed te begrijpen. Recenter onderzoek toonde aan dat maar 37 procent van alle kinderen die in Zuid-Afrika beginnen aan de basisschool, uiteindelijk slaagt voor het eindexamen.

Liever naar de stad

Het slagingspercentage ligt op de armlastige school van Silinda juist relatief hoog. “Maar het is inderdaad moeilijk om goede leerkrachten te vinden”, geeft de rector toe. “We zijn al tijden op zoek naar een nieuwe natuurkundeleraar, maar we kunnen niemand vinden. Weinig mensen willen onderwijzer worden. Het levert geen grote auto op. En de enkeling die het ziet zitten, gaat liever naar de stad. Want daar zijn de salarissen in ieder geval iets hoger.”

Toch is Silinda, net als Mogane, juist enthousiast over het beperkte aantal leerkrachten dat hij heeft. “Ze maken veel overuren zonder dat ik hen daarvoor kan betalen”, zegt hij. “Buiten de lessen om spijkeren ze scholieren bij. Leerlingen komen vaak met een leerachterstand binnen. En veel van hen hebben geen ouders meer (meestal door aids, red.). Zij moeten ’s avonds hun broertjes en zusjes verzorgen. Het is voor hen niet eenvoudig om dan ook nog hun huiswerk te maken.”

Hoe hij zijn leraren zover krijgt die onbetaalde overuren te draaien? “Tja, ik vertel ze dat goede resultaten sneller tot promotie leiden”, antwoordt de rector. “En ik wijs hen erop dat je geen leraar kunt worden puur voor het geld. Je moet voor dit vak ook een beetje idealistisch zijn.”

Corruptie is de norm in het onderwijs

Geldgebrek is niet het grootste probleem binnen het onderwijs in Zuid-Afrika, opvallend genoeg. Het land geeft als percentage van zijn bruto nationaal product zelfs meer uit aan educatie (6 procent) dan Nederland (5,3 procent). Toch bungelt Zuid-Afrika onderin allerlei mondiale lijstjes van onderwijskwaliteit.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Leerlingen krijgen les in de wetenschappen op de Guduza middelbare school. Beeld Bram Lammers

Volgens Nick Taylor komt dat doordat promotie te vaak aan connecties is te danken, niet aan prestaties. “De aan regeringspartij ANC gelieerde onderwijsvakbond Sadtu verkoopt zelfs werk- en promotieplekken aan leden”, zegt hij. De onderwijsinspecteur doelt op het geld-voor-banenschandaal van drie jaar geleden. Gewilde posities op scholen bleken te koop voor 6500 tot 50.000 rand (circa 450 tot 3500 euro). “De verkeerde mensen komen zo op invloedrijke posities”, moppert Taylor. “Verzet je je als school, dan klaagt de vakbond bij het ANC en krijg je van het ministerie op je kop.”

De banenhandel staat volgens hem niet op zichzelf. “Leraren combineren vaak klassen om de helft minder te werken. Vervolgens melden ze zich ziek met als argument dat zulke grote klassen de werkdruk te ver opvoeren. Corruptie is binnen het onderwijs de norm geworden.”

Ook verdwijnt veel geld bij allerlei schimmige aanbestedingen. “Als wij woordenboeken willen kopen, mag dat alleen bij een bedrijf dat het ministerie aanwijst, niet bij de goedkoopste”, klaagt rector Absalom Silinda. “Daardoor betalen we soms het dubbele.” Schooldirecteur Mduduzi Mogane wijst op drie nieuwe toiletgebouwen. “Neergezet voor 2,7 miljoen rand (190.000 euro) door het ministerie”, zegt hij. “Als ik de aanbesteding zelf had mogen doen, was het voor 2,4 miljoen minder gelukt.”

Volgens de organisatie Corruption Watch is zelfs geen andere sector in Zuid-Afrika zo corrupt als het onderwijs. Van alle corruptieklachten in 2015 had 16 procent betrekking op scholen. Dat is meer dan bijvoorbeeld het aandeel klachten over de berucht corrupte Zuid-Afrikaanse politieagenten, 12 procent.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden