Iedereen lijdt aan de nieuwe Hollandse ziekte: canonitis

Mooi is hij niet, de gefiguurzaagde boom. De foto in Narthex toont een boom-met-gaatjes, ingeklemd tussen een archiefkast en de witte radiator; er bovenuit zie je nog net een mapje met het opschrift ’in memoriam’.

Het is, meldt het tijdschrift voor levensbeschouwing en educatie, ’de boom van Chiel’.

Chiel was een brugklasser die, als laatste in een rij fietsende klasgenoten op weg naar een kwekerij, geschept werd door een auto, twee jaar geleden. Een jaar na het ongeluk verzamelden de klasgenoten zich rondom de groene boom, nu staat Chiels gedenkboom in het bezemhok. Zo’n ding doe je niet weg, dat snapt iedereen. „De boom moest blijven, want dan bleef Chiel er ook een beetje bij”, noteert godsdienstleraar Wil Eggenkamp in machteloos proza. „En Chiel hoort er bij!”

Nu wacht in een berghok te Etten-Leur de zieligste boom van Nederland tot de deur opengaat. Het voornemen is om ’m tevoorschijn te halen als Chiels oude klasgenootjes hun diploma komen ophalen, over een paar jaar. Dat hebben we elkaar ’plechtig beloofd’, aldus de schrijver.

Socioloog Bram de Swaan heeft jaarlijks de nieuwe lichting studenten gevraagd of ze wel eens geslagen hadden of waren. Velen zeiden ’neen’. Typisch Nederlands, want wij ’staan vreemd en afwijzend tegenover alle fysieke geweldsuitingen’. Dat noteert Contextuele berichten, een blad voor ’contextueel pastoraat’ (geïnspireerd op het werk van de onlangs overleden therapeut Nagy). Geweldsbeheersing, noemt De Swaan het, „een beschavingsverschijnsel dat verder in de wereld heel uitzonderlijk is”. Maar de mensen van Contextuele berichten hebben haarscherp in de gaten dat daar ook brokken van kunnen komen. Want wat móet je met geweld? Theologisch leidt het absolute pacifisme tot een godsbeeld waarin alles even lievig is, psychologisch tot een spastische omgang met eigen agressie.

Het voert waarschijnlijk ook tot idiote vertekeningen. Neem het ’blad voor katholiek Nederland’, rkkerk.nl. Daarin blikt men terug op de nationale bedevaart naar Brielle, waar op 7 juli de moord op de negentien martelaren van Gorcum in 1572 werd herdacht; ze waren gedood door de Watergeuzen.

So far so good. Het was gruwelijk, een schandvlek op het protestantse blazoen van graaf Lumey. Historisch valt er naar verluidt nogal wat af te dingen op de zwart-wit tekening die eraan ten grondslag ligt – de strafexpeditie van woesteling Lumey schijnt samen te hangen met de Gorcumse inquisitieraad die diens familie uitgemoord had.

Hoe het ook zij: alle partijen bedienden zich in die dagen van buitensporig geweld; katholieken gunden protestanten het licht niet in de ogen en vice versa was het met de tolerantie ook erg matig gesteld.

Dan doet het surrealistisch aan, in rkkerk.nl te lezen dat de geschiedenis van de Martelaren ons allemaal, en uiteraard vooral de jongeren, moet „inspireren tot vrede, geweldloosheid en tolerantie”. Dat zei mgr. Van Luyn in zijn preek te Brielle.

Het is een Hollandse ziekte geworden: elke club, stroming, ja, de ganse natie beschikt over een canon.

Het blad VolZin leverde in mei zijn eigen ’relicanon’; het protestantse tijdschrift Kerk en theologie doet wat suggesties om de 25 vensters op de geschiedenis te verfijnen. Relicanon moet in de eerste plaats ’geloofs-canon’ gaan heten, kloosters horen erin, de EO ook. Enfin: het is wat nabetrachten, en niet van dien aard dat ze bij VolZin nog eens flink het mes gaan zetten in hun relicanon.

Voorbeschouwen is slimmer (dat deed Kerk en theologie trouwens óók, en waarschijnlijk met meer succes). Nu zijn de Vrijdenkers (atheïstisch-humanisten) aangestoken door de canonitis. De vrijdenker, tijdschrift van de vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte, publiceert een voorzet van een eigen canon. Het is een persoonlijk probeersel, maar het moet uitlopen op iets algemener bruikbaars. Wat staat erin? En vooral: waarom? Het moeten, aldus de verantwoording, teksten zijn ’van een universele strekking zonder religieuze connotaties’. En: er mogen geen dogma’s inzitten, ’absolute waarheden’.

Het resultaat is vooral bijeengeveegd in de werken van Russell en de boekjes van Störig. Helaas heeft de verzamelaar de inleidingen in de filosofie niet heel goed gelezen. Plato, prachtig natuurlijk, maar hoezo, geen absolute waarden? En Thomas Hobbes’ ’Leviathan’ en Karl Marx’ ’Das Kapital’ hebben toch echt dwingende trekjes (gekregen). Kerkvader Augustinus is ’voor atheïsten boeiende lectuur’ – maar heeft, in weerwil van de opgestelde criteria, toch echt enkele religieuze connotaties.

Prettig is de breedte van de vrijdenkerscanon: er zitten ook muziekstukken, cartoons en cabaret in – van de Deense Mohammed-spotprenten tot aan Beethoven en Youp van ’t Hek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden