Iedereen kent Spinoza, maar wie weet nog wie Jan Scharp en Simon Vlak waren?

Jan Wim Buisman (red.): Verlichting in Nederland 1650-1850. Vantilt, Nijmegen. 280 blz, euro22,50.

De schrijvers
Het initiatief tot 'Verlichting in Nederland 1650-1850' kwam van het Leidse Centrum voor de studie van Religie en Verlichting. De redactie was in handen van Jan Wim Buisman, universitair docent van de geschiedenis van christendom. Maar ook de (meeste) andere auteurs van deze essaybundel hebben hun sporen verdiend in het academisch wereldje. Achterin 'Verlichting in Nederland 1650-1850' staat een overzicht met personalia. Daaruit blijkt een grote interesse bij de contribuanten voor de verhouding tussen religie en filosofie door de eeuwen heen.

Hun ambitie
Een correctie bieden op het dominante beeld van de Verlichting. Vooral dankzij de Britse historicus Jonathan Israel zijn we Verlichtingsfilosofen gaan zien als antigodsdienstige denkers die frontaal de aanval inzetten op het geloof. Dat zien de auteurs van 'Verlichting in Nederland 1650-1850' anders. Zij vragen volgens eigen zeggen 'aandacht voor een historische werkelijkheid waarin verlichte en religieuze elementen in alle veelkleurigheid naast elkaar bestonden en soms in een complexe, veelzijdige verstandhouding door elkaar lagen.'

Het resultaat
Iedereen kent Spinoza. De auteur van de 'Ethica' (1677) geldt, opnieuw dankzij Israel, als de gigant van de Verlichting. Maar wie weet nog wie Jan Scharp en Simon Vlak waren? De eerste was een Rotterdamse predikant uit de late 18de eeuw die geestelijke liederen schreef waarin hij Verlichtingswaarden verwerkte, zoals tolerantie; de laatste een 17de-eeuwse predikant uit Zutphen wiens ambitie het was om de Bijbel op systematische wijze te onderzoeken. Hij wilde de twisten binnen het geloof - met name over de sabbatsrust - met behulp van kritische close reading nu eindelijk eens beslechten. Het pakte averechts uit, met zijn werkwijze zou hij juist een 'schant-vlak' op de kerk zijn. 'Verlichting in Nederland 1650-1850' biedt een kennismaking met de namen die de filosofische overzichtswerken niet hebben gehaald, maar wel een rol van betekenis speelden in de 17de en 18de eeuw, grofweg het tijdvak van de Verlichting.

Mooiste zin
'Het is een aardige gelijkenis, ik moet u prijzen daar gy 't verdient, dat gy mijn Boekjes bij Copernicus niew Systema des werelds vergelijkt.' Vlak was niet bang om de polemiek aan te gaan met zijn tegenstanders, die zijn werk vergeleken met dat van Nicolaas Copernicus. De beroemde astronoom uit de Renaissance maakte korte metten met het geocentrische wereldbeeld van de Bijbel en Vlak zou op eenzelfde dwaalspoor zitten. Er zitten meer van dit soort sneren in zijn werk. De mooiste passages uit 'Verlichting in Nederland 1650-1850' komen uit de grijze gedeeltes van het boek. Elk hoofdstuk behandelt een auteur en daarachter aan komen enkele grijze pagina's met primaire teksten van die auteur. Het is een grote verdienste van de bundel dat de lezer kennismaakt met werk dat hem of haar anders waarschijnlijk nooit had bereikt.

Reden om het boek niet te lezen
Op de grijze delen na is het proza in 'Verlichting in Nederland 1650-1850' tamelijk droog. Het is (grotendeels) geschreven door academici en dat is te merken. 'Tegelijkertijd maakt dat heterogene karakter nu juist de zwakte van dit soort restcategorieën uit, want alleen een onomlijnde rubricering kan recht doen aan ondogmatische denkers van allerlei slag.' Zinnen als deze, die je twee keer moet lezen voordat je ze begrijpt, komen geregeld voor. Uitnodigend is anders.

Reden om het wel te lezen
'Verlichting in Nederland 1650-1850' is prachtig vormgegeven, van het omslag tot de vele afbeeldingen die er in zitten. Maar veel belangrijker: het boek laat zien dat de Verlichting een veelkantig verschijnsel was waaraan uiteenlopende auteurs hun bijdrage hebben geleverd. En vooral ook hóe ze dat hebben gedaan, omdat ze zoals gezegd zelf ruimschoots aan het woord komen. Tegenwoordig wordt vaak geklaagd dat het er in het publieke debat nogal ruw aan toe gaat. Wat dat betreft is er weinig veranderd. Het blijkt dat destijds de emoties net zo goed hoog konden oplopen.

Trouw Tipt
1. Verkeerde plaats, verkeerde tijd Ton Derksen

2. Klassiek Anton van Hooff

3. Verlichting in Nederland 1650-1850 Jan Wim Buisman (red.)

4. Kritische stemmen L. Laeyendecker

5. Dansen met een plastic zak Elize de Mul

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden