Iedereen kan nu de wereld vernietigen

De Navo is na 11 september een verwarde alliantie en het gezag van de Verenigde Naties is ondermijnd. En supermacht Amerika vecht tegen Irak. Maar de internationale rechtsorde handhaven, lukt niet met militaire macht alleen.

Nu de oorlog tegen Irak een feit is, moeten de regeringen en hun burgers die dit probeerden te voorkomen hun 'Nee' in een strategie voor de toekomst omzetten.

Om de verantwoordelijkheid die aan het nee vastzit tot haar recht te laten komen is het nuttig om te bezien wat er na 1945 is bereikt en wat het verschil is tussen de wereld van toen en van nu.

De afgelopen halve eeuw is niet alleen zonder oorlog verlopen, maar het door de Sovjets bezette deel van Europa en zelfs Rusland zelf is bevrijd zonder het lanceren van één kruisraket. Dat was mogelijk door twee beleidslijnen: het indammen van de Sovjet-expansie via de Navo en de Europese integratie. Met het einde van de Koude Oorlog verdween de verdeling van de wereld in twee blokken en de VS werden de enige supermacht. De tendens om eerst naar binnenlandse problemen te kijken nam toe.

Na de gebeurtenissen van 11 september 2001 ging alles fout wat maar fout kon gaan. Het begon al met de verwarring over de term 'oorlog' voor de campagne tegen het terrorisme. Oorlog bedreigt het voortbestaan van staten. Daarom mogen bepaalde grondrechten worden ingeperkt en moeten burgers enorme offers brengen. Oorlog eindigt met een vredesverdrag, opgelegd door de winnaar(s).

Verder was het een vergissing om artikel 5 van het Navo-verdrag aan de campagne te verbinden, waarmee een aanval op een Navo-bondgenoot geldt als een aanval op alle lidstaten. Die overhaaste beslissing veranderde met één pennenstreek het karakter van de Navo. Het duidelijke doel van het indammen van de Sovjet-Unie maakte plaats voor het vage doel van de oorlog tegen het terrorisme. De Navo veranderde van een succesrijke organisatie in een verwarde alliantie.

Dat legde de bodem voor een botsing tussen de Navo en de Verenigde Naties, omdat het handvest van die organisatie duidelijke en specifieke beperkingen stelt aan het gebruik van militaire middelen. Het VN-gezag is nu ernstig ondermijnd door de stellingname dat militair optreden mogelijk is met en zonder de organisatie. Als Nederlander ben ik diep teleurgesteld dat mijn regering in deze verkeerd heeft gekozen.

Maar zijn de VN dan geen zeer zwakke instelling? Ja, onder meer omdat zij gebaseerd zijn op de situatie van vijftig jaar geleden. Zij is echter nog steeds de enige organisatie die de internationale rechtsorde voor haar leden afbakent. Wie de VN nog verder verzwakt moet maar eens denken aan de woorden van een befaamde Amerikaanse opperrechter die het recht kenschetste als 'het enige dat ons scheidt van de tirannie van willekeur en de wreedheid van ongebreidelde en niet beheerste gevoelens'.

Een andere calamiteit is het onvermogen geweest van de Europese Unie om met één stem te spreken over Irak en de campagne tegen het terrorisme. Daardoor heeft de unie de beslissing helemaal aan de regering-Bush overgelaten. Pas recentelijk heeft die regering zich gerealiseerd dat het een ernstige fout is om de aandacht te richten op één zaak, Irak, en andere, zoals het bloedige conflict tussen Israël en de Palestijnen, te verwaarlozen. Het toevoegen van het doel van regimeverandering aan dat van de ontwapening van Saddam, zoals dat algemeen door de VN was aanvaard, heeft ook verwarring gegeven. Ontwapening was op vreedzame wijze te bereiken, verandering van regime niet. De combinatie leidde tot oorlog als enig optie.

Niemand kan intussen de regering-Bush onduidelijkheid verwijten over haar internationale politieke doelstellingen. Iedereen kan de nota over de nationale veiligheid uit september 2002 lezen. Ze is gemakkelijk samen te vatten: als enige overgebleven supermacht hebben de VS niet alleen het recht maar ook de plicht de bewaker te zijn van democratie, vrijheid en vrede in de wereld. En als het nodig is herstellen ze die. De Irak-politiek van de VS is daar slechts een voorbeeld van.

De geschiedenis leert dat zo'n beleid niet is af te dwingen. Vroeger of later sijpelt de hegemonische macht weer weg. In de internationale politiek is er één wetmatigheid die zo zeker is als de zwaartekracht: ieder machtsvacuüm tussen de machtigste en de rest wordt tezijnertijd opgevuld. Nu al wordt duidelijk welke begrenzing er is aan de enorme militaire macht van de VS. Dat kan hen verleiden tot wisselende allianties en het spelen van machtsspelletjes.

Europa heeft geprobeerd tussen hegemonie en machtsevenwicht te laveren, maar is op beide klippen gelopen. Honderd jaar geleden schreef de US Herald in een commentaar: 'Continentaal Europa is verdeeld in twee kampen van gelijke sterkte en dat is de beste manier om de vrede te bewaren!'

De 11de september heeft plotseling een zeer gevaarlijke revolutie laten zien: de privatisering van de macht om te vernietigen. Een kop in de Herald gaf het vorig jaar weer: 'Sluipschutter: drie kogels goed voor terreur op een koopje'. Het monopolie van de militaire macht is niet langer in handen van regeringen en deze doos van Pandora is nooit meer dicht te krijgen.

Dat monopolie voorkwam geen oorlog, maar zorgde tenminste voor een zekere orde. Vandaag heeft iedere burger met de beschikking over internet en een schuurtje de mogelijkheid van massavernietiging in handen. Deze revolutie haalt conventionele maatregelen tegen proliferatie onderuit en roept de vraag op of er wel beleid is te ontwikkelen tegen de weerzinwekkende resultaten van deze revolutie.

De militaire macht heeft een groot deel van haar vermogen om orde te scheppen verloren. De zoektocht naar een alternatief voor dit verlies leidt ons terug naar de Europese Unie en haar ontstaan in de jaren vijftig. Wat hadden de grondleggers voor ogen? Natuurlijk, een kolen- en staalgemeenschap en enkele jaren later een douane-unie, die een gemeenschappelijke markt moest worden.

Voor de grondleggers waren dat echter ook middelen om wezenlijk verandering aan te brengen in de relatie staten en volkeren. Want die verhoudingen hadden geleid tot Europa's tweede Dertigjarige (burger)oorlog, waar uiteindelijk de hele wereld bij betrokken raakte. Zij bedachten en pasten nieuwe middelen toe om een vrede te vestigen op basis van institutioneel gegronde en aanvaarde gemeenschappelijke verantwoordelijkheden.

De privatisering van de vernietigingsmacht heeft een raamwerk geschapen, waarin militaire middelen niet toereikend zijn om de orde te handhaven. Net zoals ze niet meer voldoen om het hoofd te bieden aan de problemen van een technisch verenigde maar politiek verdeelde wereld.

De preventieve oorlog die president Bush en zijn bondgenoten nu zijn begonnen dreigt de wereld terug te brengen bij een machtsidee dat tot twee wereldoorlogen binnen één generatie heeft geleid. Het bewijs dat deze filosofie maar een beperkt resultaat kent vraagt een hoge prijs. Uiteindelijk zou het de wereld kunnen beroven van elke macht die orde kan brengen en problemen kan oplossen.

Het gat is alleen op te vullen met het verder opbouwen van de Gemeenschap die Europa al vijftig jaar vrede heeft bezorgd. Om een strategie voor vrede te ontwikkelen en uit te voeren moeten de deelnemers hun soevereiniteit verder bundelen. Net als in het verleden is er een overgangsperiode nodig. Vanaf het begin moet het echter duidelijk zijn dat aan het einde van die periode het vetorecht moet worden opgeheven, zelfs als het gaat om het buitenlandse en defensiebeleid. Het is echter de enige manier om nog iets te doen met de, helaas, mislukte poging om deze preventieve oorlog te voorkomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden