'Iedereen is een politicus'

interview | Van apolitiek naar antipolitiek: Spanje moet nog leren zijn jonge democratische vrijheden te gebruiken, zegt de invloedrijke filosoof Fernando Savater.

ALEX TIELEMAN

De Spaanse parlementsverkiezingen komende zondag worden door de nieuwe politieke partijen Ciudadanos (Burgers) en Podemos (Wij kunnen) geframed als een historische gebeurtenis. Veertig jaar na de dood van dictator Francisco Franco vinden zij dat Spanje wederom toe is aan grondige democratische vernieuwing.

Filosoof Fernando Savater (79) maakte de dictatuur aan den lijve mee: Hij kwam vanwege zijn activisme destijds in de cel terecht en werd verbannen van de universiteit. In het democratische Spanje ontwikkelde Savater zich echter tot een belangrijke stem in het publieke debat waar hij een lans breekt voor actief burgerschap.

Op de achtste verdieping van zijn donkere appartement in Madrid zit Savater diep weggezakt in een stoel. Sinds zijn vrouw begin dit jaar overleed heeft hij besloten geen boeken meer te schrijven. "Zij was altijd op de een of andere manier mijn medeauteur. Dat gaat nu niet meer", zegt hij.

Gepensioneerd noemt hij zich, maar de actualiteit laat hem niet los. Savater keek destijds bezorgd naar het uitbreken van de crisis en met argusogen naar de daaropvolgende straatprotesten. Nu de verkiezingen voor de deur staan, met deelname van nieuwe partijen, lijkt zijn jarenlange roep om meer politiek bewustzijn door de Spanjaarden gehoord.

Hoe zou u de sfeer in Spanje omschrijven vlak voor het barsten van de huizenbubbel in 2007?

"Het idee bestond dat iedereen miljonair kon worden. Veel mensen leefden van leningen die zij van de bank kregen. Omdat ik in die tijd nog werd bedreigd door de Eta kon ik niet de hele zomer in San Sebastián doorbrengen. Ik dacht eraan om een appartement in Mallorca te kopen, maar daar had ik eigenlijk geen geld voor. Maar om mij heen zag ik dat collega's zonder scrupules geld leenden voor een tweede huis. Of zij namen een extra hypotheek op het huis. Dit was natuurlijk niet reëel, wat iedereen later heeft gemerkt."

De regering van premier Rajoy voerde harde bezuinigingen door. Was dat goed?

"De schaal van de bezuinigingen was veel te groot. Rajoy heeft enkel naar Duitsland en Europa geluisterd. Hij heeft daarbij ook veel kansen laten schieten zoals het snijden in de regionale overheden, het hervormen van ons productiemodel of het invoeren van een nieuwe fiscale politiek. Maar het ging al niet goed bij de vorige regering van Zapatero (José Luis Zapatero, sociaal-democratisch premier van 2004 tot 2011 red.). Hij was zich aanvankelijk niet bewust van de omvang van de crisis."

Heeft de economische crisis voor een mentaliteitsverandering gezorgd?

"Ja. Middenklassegezinnen kwamen echt in de misère terecht. Het was één grote desillusie. In de ethieklessen die ik gaf aan tieners riep ik voor de crisis dat elke burger óók een politicus is. Maar niemand wilde daar toen iets van weten. Zij wilden liever leuke dingen doen. Toen de crisis om zich heen greep was opeens iedereen tegen politici. We werden dus van apolitiek, antipolitiek."

De woede over de crisis en bezuinigingen mondde uiteindelijk uit in massale straatprotesten.

"Ja, dat was ook een antipolitieke houding. Dit zie je overigens nog steeds terug bij een partij als Podemos (anti-bezuinigingspartij die is voorgekomen uit de straatprotesten red.). Zij willen politici die het voor het zeggen hadden tijdens de crisisjaren afstraffen. Zij keren zich naar eigen zeggen tegen de politieke elite, maar zij zijn nu zelf net zo goed politici."

U beschrijft in uw boek 'De tien geboden. Handleiding voor de 21ste eeuw' dat een politicus altijd in een paradox zit tussen eerlijk zijn en het de kiezer voorhouden van een betere wereld.

"Dit is een paradox waaruit niet te ontsnappen is. Mensen willen eigenlijk dat een politicus zegt wat zij willen horen. Vervolgens klagen zij als hij zich niet aan zijn beloften houdt. Maar niemand stemt op een politicus zonder beloften. Als je stemt moet je ook accepteren dat een politicus iets uitprobeert. Kijk naar de nieuwe partijen in Spanje: Als zij zien dat een plan niet aanslaat, sturen zij gelijk weer bij. Die partijen zijn enorm veranderd sinds de oprichting."

In een interview met Trouw in 2013 beklaagt u zich over de passiviteit van de Spanjaarden tijdens de crisis. Hoe is het daar nu mee gesteld?

"Iedereen zag destijds heel goed hoe slecht het ging met ons land vol corrupte politici. Maar niemand besloot om zelf het heft in handen te nemen en de zaken te veranderen: Als het je niet bevalt stem je voor een andere partij of je moet het zelf doen. In een democratische maatschappij is 'de politiek' voor een burger geen keuze. Doe je niks dan heeft dit tóch invloed. Ik en mijn medestanders willen daarom een 'opleiding tot burgerschap' in het onderwijs om duidelijk te maken dat er geen scheiding moet zijn tussen de burgers aan de ene kant en de politici aan de andere kant. Iedereen is een politicus!"

Dan moet u blij zijn met de opkomst van nieuwe partijen?

"Dat er nieuwe partijen zijn opgericht vind ik goed. Maar niet alle partijen zijn constructief: Podemos lijkt revanche te willen nemen. Dit terwijl mensen die nu op Podemos stemmen, eerst zelf ook op de gevestigde partijen stemden.

"Ciudadanos is een redelijk alternatief. Ik heb Albert Rivera (de populaire presidentskandidaat van Ciudadanos red.) nog gesteund toen zijn partij alleen nog lokaal actief was. Hij is een moedige jongen en is met de jaren beter geworden."

Wat zijn de grootse problemen waar Spanje nu voor staat?

"Het ergste deel van de crisis is dan wel voorbij maar de werkloosheid (21,6 procent red.) en vooral de jeugdwerkloosheid (47,7 procent red.) zijn nog enorm hoog. Maar alles hangt uiteindelijk af van wat er gebeurt met de afscheidingsplannen van Catalonië. Als wij al zoveel moeite hebben om onze problemen gezamenlijk op te lossen, hoe moet dit dan als wij geen eenheid meer zijn?"

Hoe duidt u dit onafhankelijkheidssentiment?

"In de tijd dat het goed ging in Spanje was het separatisme minder sterk. Toen de crisis opkwam en ook de politieke corruptie in Catalonië onder de loep werd gelegd, leek het wel of het separatisme een soort toevluchtsoord werd voor veel Catalanen. Separatisten verwarren het begrip van een culturele regionale entiteit met die van een politieke entiteit. Politiek bestaan de Catalanen helemaal niet. Cultureel natuurlijk wel."

Denkt u dat Catalonië zich werkelijk zou kunnen afscheiden van Spanje?

"Het zou kunnen. De staat moet hier hard tegen optreden. Maar ook als de afscheiding faalt zal dit thema door blijven etteren. Ik ben erg bezorgd. Andere regio's zoals Baskenland kijken naar wat er in Catalonië gebeurt om hun voorbeeld te volgen. Dit is een groot probleem voor de hervormingen die zo nodig zijn in Spanje."

Spanje kruipt nu eindelijk uit de economische crisis. Hebben de afgelopen jaren het land wezenlijk veranderd?

"De crisis en de nasleep zijn de meest invloedrijke gebeurtenissen die het land heeft meegemaakt sinds de overgang naar democratie (1975-1978 red.).

"Dit wordt versterkt omdat er nu van alles tegelijk speelt: Naast de economische problemen zijn er de afscheidingsperikelen in Catalonië. Daar komen de terreurdreiging van IS en de spanningen met Rusland, die Spanje ook aangaan, nog bij."

Nu Franco 40 jaar dood is vraagt men zich in Spanje weer af hoe 'volwassen' de eigen democratie is. Hoe kijk u hiernaar?

"Weinig Europese landen hebben in de recente geschiedenis onder een dictatuur geleefd zoals wij. In een dictatuur worden burgers behandeld alsof ze kinderen zijn en denkt de staat voor hen. Nu mogen wij gelukkig zelf denken."

De nieuwe partijen zeggen dat het tijd is voor een nieuwe democratische omwenteling.

"De transitie naar de democratie was natuurlijk een mijlpaal. Nu zijn wij een democratisch land binnen de Europese Unie. Dit betekent ook dat wij dezelfde soort problemen meemaken als andere unielanden. Daarnaast hebben wij onze eigen interne zaken, zoals de corruptie en de sterke politisering van de rechtspraak en in het onderwijs."

Dat lijkt toch vrij ernstig.

"Dat klopt. Wij vechten niet meer voor basisvrijheden, maar dit betekent niet dat wij klaar zijn. Het hebben van vrijheid is één ding, maar het gebruiken van die vrijheid om een beter land te creëren is een tweede. En precies dat is wat de Spanjaarden nu opeisen."

undefined

Fernando Savater

Fernando Savater (San Sebastián 1947) is een Spaanse filosoof gespecialiseerd in ethiek. Hij studeerde aan de Madrileense Complutense Universiteit en was verbonden aan tal van Spaanse onderwijsinstellingen. Vanwege zijn uitgesproken mening voor de eenheid van Spanje werd hij jarenlang bedreigd door de Spaanse terreurbeweging Eta en leefde hij onder permanente bewaking. In 2013 stond hij op de lijst van meest invloedrijke denkers wereldwijd van het tijdschrift Prospect. Hij is medeoprichter van de kleine liberale partij UyPD. Naast vele opiniestukken en zijn column in de krant El País schreef hij een vijftigtal boeken. Waarvan er elf in het Nederlands zijn vertaald. In oktober werden door Uitgeverij Bijleveld zijn 'Handleidingen voor de 21ste eeuw': 'De tien geboden' en 'De zeven hoofdzonden' gezamenlijk uitgegeven.

Onlangs verscheen in Spanje zijn laatste boek 'Aquí viven Leones' (Hier wonen leeuwen) dat hij samen met zijn vrouw schreef. Savater woont afwisselend in San Sebastián en in Madrid.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden