Interview

'Iedereen is een held in opleiding'

Philip Zimbardo Beeld Maartje Geels

Meer dan veertig jaar verdiepte hij zich in de psychologie van het kwaad. Nu trekt de Amerikaanse psycholoog Philip Zimbardo de wereld over om heldendom te promoten. Moedig en goed zijn valt te leren.

Zelf een held worden? U denkt misschien: dat is te hoog gegrepen. Want helden zijn buitengewone mensen die hun leven wagen voor anderen of een nobele zaak. Mahatma Gandhi, Moeder Theresa, Nelson Mandela, dát zijn toonbeelden van moed en zelfopoffering. Uw eigen naam hoort in dit rijtje niet thuis.

Maar er zijn ook helden die op minder hoge sokkels staan, betoogt de Amerikaanse sociaal psycholoog Philip Zimbardo (83). Sterker nog: er zit een held in iederéén. Het kost wel moeite om die te bevrijden; heldhaftigheid vergt inzet en training. Maar het kán: zelf ook moedig en onbaatzuchtig worden. Met die optimistische boodschap reist Zimbardo van Polen naar China, van Bali naar Australië. Vandaag en morgen spreekt hij tijdens de Hero Round Table, een congres aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

Dat uitgerekend Zimbardo de wereld rondtrekt om de held te promoten, is best opmerkelijk. De emeritus hoogleraar psychologie is dé man achter het beroemde Stanford Prison Experiment (1971), waarvoor hij 24 gewone jonge mannen in een nagebootste gevangenis zette. De helft werd tot gevangene gebombardeerd, de andere helft mocht voor bewaker spelen. Al gauw ontpopten de meeste bewakers zich tot nare sadisten en werden de gevangenen passieve slachtoffers die met een zak over hun hoofd liepen en halfnaakt parende konijnen nadeden. Het handjevol bewakers dat zich wel fatsoenlijk gedroeg, deed niets tegen het wangedrag van de anderen. Na zes dagen was het experiment zo uit de hand gelopen, dat het moest worden stopgezet.

Het kwaad huist in bijna iedereen, moest Zimbardo na afloop concluderen. Anders gezegd: goede mensen kunnen in sadisten en zelfs moordenaars veranderen als ze onder druk staan van kwaadaardige omstandigheden of een ziekmakend systeem. Zimbardo noemt dit het Lucifer Effect, naar de engel die transformeerde tot satan.

In de lobby van een Amsterdams hotel geeft Zimbardo - gekleed als een Supermanpersiflage met zijn 'Hero in training' T-shirt - een voorbeeld van dit effect. "Stel ik heb hier een berg zoete komkommers en een vat vol azijn. Voordat ik 'm in het vat gooi, zeg ik tegen elke komkommer: 'Ik wil dat je zoet blijft'. Wat denk je dat er gebeurt? Juist, er komen zure augurken uit. Het azijnvat is sterker dan de individuele komkommer."

Is het ook mogelijk om omstandigheden te creëren die juist de held in mensen bovenbrengen? Heeft u een positieve variant op het Stanford Prison Experiment bedacht?"
Je bedoelt een heldenfabriek? Helaas, nee. We kunnen in korte tijd geen helden maken. Maar mensen kunnen wel leren om weerstand te bieden aan een ziek systeem of slechte omstandigheden. Ze kunnen hun eigen vat vullen met dingen die hen beter maken, ze kunnen de mindset ontwikkelen van een alledaagse held. Door inzicht te krijgen in zichzelf, in de menselijke natuur, in de druk die groepen en situaties op hen uitoefenen. Dat is een langdurig proces, ja, maar het kan wel. Het begint met de overtuiging dat je kunt groeien. Heldendom begint in de geest. En daarna moet je oefenen, zoals de topzwemster en de briljante wiskundige meer dan tienduizend uur oefenden. Iedereen moet zichzelf beschouwen als een held in opleiding."

Hoe train je voor held?
"Bijvoorbeeld met dagelijkse kleine goede daden. Vraag je elke dag af: hoe kan ik maken dat iemand zich speciaal voelt? Door oogcontact te maken, een compliment te geven, te vragen of de ander hulp nodig heeft. Je hoeft niet te wachten op de grote, heroïsche daad, je kunt dagelijks heldendaadjes verrichten. Iemand laten lachen, een goed gevoel geven: waarom zou je dat nalaten?"

Maar dat zijn toch kleinigheden, niet heldhaftig te noemen?
"Daarmee begint wel het pad naar heldendom. Helden zijn niet egocentrisch, ze denken aan anderen. Dat kun je zo trainen."

Dat die alledaagse held überhaupt bestaat, realiseerde Zimbardo zich terwijl hij werkte aan 'Het Lucifer Effect. Hoe gewone mensen zich laten verleiden tot het kwaad' (2007), zijn levenswerk waaraan hij in 2005 begon. Om het te kunnen schrijven moest de inmiddels gepensioneerde hoogleraar heel veel ellende tot zich nemen: van de Holocaust en de genocide in Rwanda tot de martelingen in de Abu Ghraib-gevangenis.

Hij beleefde aan zijn dikke boek (684 pagina's in de Nederlandse vertaling uit 2010) geen enkel plezier, zo meldt hij in de inleiding. Behalve dan aan het laatste hoofdstuk, waarin hij de held introduceert: de man of vrouw die tegengif biedt aan de wreedheid en onverschilligheid waartoe veel mensen in staat zijn. De enkele komkommer die blijkbaar wél zoet blijft in het azijnvat.

U verdiepte zich jarenlang in het kwaad. Hoe kwam u ineens bij helden uit?
"Het kwaad is dramatisch en ook daarom zo goed onderzocht; er zijn vele duizenden studies naar kwaadaardigheid. Naar heldhaftigheid kijken psychologen niet, daar is nauwelijks literatuur over, waarschijnlijk omdat we altijd hebben gedacht dat helden een speciaal soort mensen zijn.

"Tijdens het schrijven van dit boek merkte ik: er is altijd een minderheid die wél iets doet, die zich wel verzet tegen het kwaad. Het is een minderheid van tien tot twintig, soms dertig procent; dat is zo in het experimentele onderzoek én in het echte leven. Toen vroeg ik me af: wat maakt dat deze mensen de groepsdruk wel weerstaan?

"Zimbardo verwijst hier naar het omstanderseffect, een bekend begrip uit de sociale psychologie. De meeste mensen blijven passief in een groep, ze kijken zwijgend toe tijdens een misdrijf of ongeluk. Wat maakt dat dit effect op sommigen géén vat heeft? Wat maakt dat een enkeling wel de gracht inspringt om iemand die niet zwemmen kan te redden? Die vraag drong zich aan het eind van zijn Lucifer-boek pas echt aan hem op.

Tegelijkertijd rees er een tweede vraag, geïnspireerd door het beroemde boek 'Eichmann in Jerusalem. De banaliteit van het kwaad' (1969) van de Duitse filosofe Hannah Ahrendt. Daarin beschrijft zij dat de grote oorlogsmisdadiger, één van de hoofdverantwoordelijken voor de moord op zes miljoen Joden, 'verschrikkelijk en afschrikwekkend normaal' was. "Ik vroeg me ineens af: zou er ook zoiets bestaan als de banaliteit van het goede?", zegt Zimbardo.

Dus ging hij heldenlevens bestuderen: de daden en verhalen van mensen die door het collectief als held worden beschouwd. Daaruit leidde hij een definitie af: helden zijn mensen die niet alleen met anderen meevoelen maar ook in actie komen. "Helden zijn doeners." Ze doen dat uit vrije wil, voor het algemeen belang of om mensen in nood te helpen. Daarbij riskeren ze zelf iets, ze lopen gevaar, kunnen hun status, positie in de groep, geld, gezondheid en soms zelfs hun leven verliezen. Persoonlijk winstbejag is nooit de drijfveer van helden.

Uiteraard voldoen superhelden als Mandela en Gandhi aan Zimbardo's definitie; zij vormen een zeer kleine en selecte categorie van 'levenslange helden', die hun hele bestaan hebben georganiseerd rond de zaak waarvoor zij strijden. Maar daarnaast ontdekte Zimbardo nog vele andere, gewone mensen die 'helden van het ogenblik' zijn: zij doen op een zeker moment in hun leven het goede, daartoe geroepen door de situatie.

Het omstanderseffect verhindert veel mensen om een held te zijn. Hoe kun je leren om groepsdruk wel te weerstaan?
"Daar zijn oefeningen voor. Teken met een viltstift een vierkant op je voorhoofd. Mensen om je heen gaan meteen vragen: 'Wat is dat? Haal het eraf.' Jij doet iets kleins en afwijkends en zult merken hoe groot de druk is die iedereen op je uitoefent: je familie, je vrienden. Zij willen dat je bent zoals zij, ze willen dat vierkant niet zien. Jouw job is: voor één dag deze groepsdruk trotseren. Als dat lukt, dan heb je een nieuwe kracht verworven. Als de groep in een penibele situatie dan zegt: 'Doe niks', dan kun jij zeggen: 'Jawel, ik doe het wél, ik help mensen in nood. Ik ben de uitzondering.' Helden zijn altijd afwijkend.

Een andere oefening is: het moedige gesprek. Hoe vertel jij aan je baas dat hij iets verkeerd doet? Dat is moedig omdat het moeilijk is; niemand houdt van kritiek. Hoe geef je die toch zó dat de ander zegt: dankjewel? Stel je baas begint altijd met zijn ogen te rollen zodra je collega Jennie aan het woord is; een gebaar waarmee hij haar in feite wegzet, vernedert. Is hij zich daarvan bewust? Wie spreekt hem daarop aan, eerlijk en opbouwend? Ben jij dat?"

Scholieren krijgen les in heldendom
Het stadje Flint in de staat Michigan is een van de meest deprimerende plaatsen van de Verenigde Staten, zegt psycholoog Philip Zimbardo. Nadat de autoindustrie er op de fles ging, raakten velen er werkloos, arm en somber. Dus was Flint de ideale plek voor de start van Zimbardo’s Heroïc Imagination Project (zie heroicimagination.org). Scholieren en studenten krijgen les in de psychologie van het alledaagse heldendom. Het project is inmiddels over de wereld uitgewaaierd, met projecten in Hongarije, Polen, Sicilië, Ierland, Indonesië en Australië. In Nederland wil psychologe Nathalie van Gerrevink Zimbardo’s gedachtengoed te verspreiden. Zie www.heroroundtable.com/netherlands.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden