Iedereen is een beetje de baas bij Mondragon, de grootste coöperatie ter wereld

Een Eroski supermarkt in Spanje, onderdeel van Mondragon. Beeld Bloomberg via Getty Images

Tot in Zuid-Korea is er interesse in het sociale bedrijfsmodel van Mondragon, de grootste coöperatie ter wereld.

Uitkijkend over de Baskische vallei waar 's werelds grootste coöperatie ontstond, is er nog maar weinig dat niet bij Mondragon Corporation hoort. Te zien zijn een supermarkt, een universiteit en zelfs een eigen bank. Het valt allemaal onder de coöperatie.

De ruim 250 bedrijven van Mondragon zetten vorig jaar een kleine twaalf miljard euro om. Onder meer met de productie van talloze halffabricaten, maar bijvoorbeeld ook met de bouw van liften en sportfietsen. Wie goed om zich heen kijkt in Spanje ziet om de haverklap een Mondragon-maaksel.

Mondragon begon ooit als opleidingsinstituut. De grondlegger was priester José María Arizmendiarrieta. Hij stichtte in de jaren veertig in het Baskische stadje Mondragón een technische school waar studenten leerden hoe ze een eigen onderneming konden organiseren. Arizmendiarrieta was daarbij geïnspireerd door linkse verheffingsidealen: van arbeider tot directeur, ieders stem moest even veel waard zijn in de coöperatie.

Mondragon heeft inmiddels wereldwijd ruim tachtigduizend medewerkers, waarvan veertig procent deelneemt in de coöperatie. Zij kunnen tijdens vergaderingen stemmen over de belangrijkste bedrijfsbeslissingen en ook over het bestuur. De bijna honderd autonome coöperaties die onder Mondragon Corporation vallen, sturen bovendien ieder jaar een afvaardiging naar het overkoepelende bedrijf om ook daar hun stem te laten horen.

De bedrijfsonderdelen en dochters van Mondragon buiten Spanje zijn geen coöperaties. Volgens Mondragon is dat niet mogelijk omdat de bedrijfscultuur en regels in het buitenland vaak niet op een coöperatieve structuur zijn ingesteld. Al verwijten critici dat het bedrijf hiermee de eigen idealen verkwanselt.

Arizmendiarrieta, grondlegger van Mondragon Beeld *

Grondlegger

José Marí Larramaga (77) wil daar niets van weten. Hij kreeg nog les van grondlegger Arizmendiarrieta en raakte geïnspireerd. Hij vertrok bij de ijzerfabriek waar hij werkte, om voor minder geld aan de slag te gaan bij een van de nieuwe coöperaties van Mondragon. Aanvankelijk sleutelde hij aan butagasventielen en wasmachineonderdelen, maar Larramaga werkte zich op naar de afdeling personeelszaken. "Van niet betrokken voelde ik mij plotseling bedrijfseigenaar", vertelt Larramaga.

Hij verspreidt nu al jaren het 'evangelie' van de coöperatie op de bedrijfsuniversiteit. Toch staat niet iedere Bask te springen om bij Mondragon aan de slag te gaan. Jon Ander (25) zat op de bedrijfsuniversiteit, maar zocht zijn heil elders. "Als je zekerheid wilt, is het niet gek. Maar een heel uitdagend bedrijf is het niet", vindt hij. Ander is bovendien sceptisch omdat de verhouding tussen het maximale salaris aan de top, in verhouding met die van een arbeider de afgelopen jaren is opgerekt.

Kunst afkijken

De kredietcrisis die Spanje hard raakte, was ook een test voor het alternatieve bedrijfsmodel van Mondragon. De coöperatieve bank, Laboral Kutxa, hield het hoofd boven water in een grillig financieel landschap, naar eigen zeggen door lokale en verantwoorde beleggingen. Maar een van de coöperaties, Fagor Electrodemesticos, ging op de fles. De meeste werknemers konden door het solidariteitsvangnet elders bij Mondragon aan de slag.

Het bedrijf heeft ondertussen een dagtaak aan het ontvangen van bedrijven en overheden die de kunst af komen kijken. Met hulp van Mondragon paste Zuid-Korea een paar jaar terug de wet aan om het coöperaties makkelijker te maken.

Toch is het kopiëren van de formule volgens de woordvoerder niet zo eenvoudig. Dat heeft te maken met afwijkende juridische kaders, maar vooral met een 'mentaliteitsverandering'.

Larramaga heeft geen heimwee naar de idyllische kleinschalige coöperatie waar hij ooit begon. De essentie is voor hem hetzelfde: 'Leer jezelf eigenaar voelen en zie jezelf als een verantwoordelijk hoofdrolspeler in het bedrijf. Eentje die niet klaagt, maar oplossingen aandraagt', onderwijst hij zijn studenten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden