Iedereen een beetje gek

Wanen en hallucinaties bij schizofreniepatiënten. André Aleman schreef er een boek over. De maatschappij moet milder kijken naar mensen met schizofrenie, vindt hij. Ze zijn zelden gevaarlijk. Bovendien, de grens tussen gek en niet-gek is soms flinterdun.

Het is een van de grootste angsten die een mens kan hebben: gek worden. Dat schrijft André Aleman (1975) in het voorwoord van zijn boek 'Hersenspinsels; Waarom we dingen zien, horen en denken die er niet zijn'.

Tegelijk betoogt de Groningse hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie dat iedereen een beetje gek is. ¿De grens tussen gek en niet-gek is soms flinterdun. Dertig procent van de Nederlandse bevolking vertoont ooit in zijn leven symptomen die kunnen doorgaan voor een psychische stoornis. Bijna iedereen heeft wel eens een waan of een hallucinatie gehad.¿

U dus ook?

¿Als puber nam ik ooit deel aan een groepsdiscussie. Wat het onderwerp was, wie erbij waren of hoe de setting was, herinner ik me niet meer. Ik weet alleen nog dat de hele groep zei dat ik ongelijk had. Ik vond dat frappant, zelf wist ik zeker dat ik het bij het rechte eind had. Die gedachte kun je kwalificeren als een - tijdelijke - waan. Uiteindelijk dacht ik: vooruit, als iedereen zegt dat ik fout zit, dan zal het wel zo zijn. Die flexibiliteit om je gedachten te kunnen bijstellen is belangrijk. Als je dat niet meer kunt en rigide vasthoudt aan je eigen gelijk, ga je richting een waan.¿

Voor veel mensen geldt het adagium: zien is geloven. U zegt: geloven is zien.

¿Verwachtingen en voorkennis sturen wat we waarnemen. Verwachtingen 'spitsen' het systeem - grotendeels onbewust - om bepaalde stimuli wel en andere niet waar te nemen. Die voorkennis noemen we 'top-down', tegenover 'bottom-up' - de informatie die binnenkomt via de zintuigen.

De Amerikaanse hoogleraar psychologie Ellen Langer toonde recent nog de invloed van verwachtingen op waarneming aan. Zij hees twee groepen proefpersonen in een pilotenpak, beide groepen namen plaats in een vluchtsimulator. De ene groep kreeg te horen dat de simulator kapot was, de andere groep voerde een paar eenvoudige manoeuvres uit. Wat bleek? De laatste groep zag daadwerkelijk beter. Kennelijk speelt hier de overtuiging dat piloten scherp kunnen waarnemen, een rol.

Iedereen kent de invloed van verwachtingen op waarneming. Iedereen heeft wel eens een autodeur horen dichtslaan als hij bezoek verwachtte of de telefoon horen gaan als hij op een belletje rekende.¿

Soms is een waan of hallucinatie wel handig, stelt u.

¿Jonge moeders denken soms ten onrechte hun baby te horen huilen. Hun systeem staat 'afgesteld' op het geluid van de baby. Uit alle ruis - de bottom-up-informatie - die doorlopend binnenkomt via de zintuigen, 'kiezen' hun hersenen een drempelwaarde. Ze selecteren welk signaal ze nog als waardevolle informatie laten binnenkomen. Soms ligt die drempel net te laag en horen ze iets dat er niet is. Zo'n 'vals positieve' stimulus is handig als je niks wilt missen. Moeder kan beter een keer extra bij haar baby kijken, dan dat het kind uren ligt te huilen.

Anderzijds zie je dat de meest onschuldige 'wanen', ook bij niet-patiënten, al tot disfunctioneren kunnen leiden. Achterdocht bijvoorbeeld, leidt binnen bedrijven tot verminderde productiviteit en disfunctioneren. Een werknemer kan van een collega denken, 'hij of zij mag mij niet'. Na een half jaar blijkt, vaak bij een goed glas wijn, dat die gedachte nergens op gebaseerd was. Dan hebben beide collega's wel een half jaar lang een stroeve verstandhouding gehad.¿

Waar komen wanen en hallucinaties vandaan?

¿Slaaptekort of sensorische deprivatie - er komt te weinig informatie bij de zintuigen binnen - kunnen een oorzaak zijn. Of medicijnen, of drugs. Ook omgevingsfactoren spelen een rol. Marokkaanse jongens in Nederland hebben een zeven keer zo grote kans op het ontwikkelen van schizofrenie dan Nederlandse of Turkse jongens. Je kunt niet zeggen dat alleen jongens met een verhoogd risico hierheen komen, want voor hun zussen geldt die verhoogde kans niet. Het is echt het gegeven dat deze jongens graag willen meedraaien in de maatschappij, maar merken dat ze het sociaal verliezen - dát bevordert schizofrenie. Ralph Hoffman, hoogleraar psychiatrie, spreekt van 'social deafferentation', het gevoel sociaal afgesneden te zijn. Dat is een belangrijke risicofactor.¿

Met uw boek probeert u het stigma dat rust op psychische stoornissen weg te nemen.

¿Ik haal de schizofrenie, de psychose, dichter naar de lezer toe. Ik wil dat de maatschappij milder kijkt naar patiënten en ik laat zien dat iedereen in zekere zin trekken heeft van 'gekte'. Deels is een stigma voorstelbaar, ik ontken niet dat een psychose ernstig is. Maar uit onderzoek blijkt dat veel mensen geen psychiatrische patiënt als buurman willen. De opvatting is dat schizofreniepatiënten gevaarlijk en onvoorspelbaar zijn. Een kleine minderheid kan, in de psychose zelf, gevaarlijk zijn, maar dat komt weinig voor. Het statistisch risico is verwaarloosbaar.

Patiënten lijden onder dat stigma. In Groningen hebben wij een training ontwikkeld voor schizofreniepatiënten, om hen te leren omgaan met hun ziekte. Als onderdeel daarvan helpen we hen omgaan met dat stigma. Dat is natuurlijk de omgekeerde wereld.

Campagnes helpen niet om een stigma weg te nemen. Wat wel helpt, is 'het volk' in aanraking brengen met psychiatrisch patiënten die goed over hun ziekte kunnen vertellen. Daar zouden we in Nederland meer mee moeten doen.¿

U stelt dat de grens tussen ziek en niet-ziek arbitrair is. Waarom werken psychiaters met een classificatiesysteem dat een strakke grens hanteert?

¿Psychiaters bepleiten momenteel massaal een dimensionaal systeem, een continuüm. Deskundigen wíllen wel, maar weten gewoon niet hoe het moet. Er moet, voor een diagnose, een beslissing worden genomen, dus wordt er een omslagpunt gekozen. Op dit moment wordt gewerkt aan de DSM-V, een nieuwe editie van het classificatiesysteem. Aan het eind van het liedje zal die toch lijken op de huidige.

Kijk, een stoornis is pas een stoornis als die doorschiet. Obsessies komen veelvuldig voor, veel mensen checken 's nachts twee, drie keer of de deur wel op slot zit, dat is niet erg. Ook schizotypie als combinatie van persoonlijkheidstrekken komt veelvuldig voor. Een klein beetje schizotypie maakt kleurrijk, is vaak een basis voor creativiteit. Wie dat soort trekken heeft denkt vaak out of the box. Het zou zonde zijn als dat een stoornis heette.¿

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden