'Iedere tijd creëert de Bach die op dat moment nodig is'

Het Bachjaar. Concerten, cd's, biografieën, balletten, toneelstukken, tentoonstellingen en curiosa - 250 jaar na zijn dood wordt de componist der componisten alom geëerd en geprezen. Aflevering 27 van een wekelijkse rubriek over alles wat met Bach te maken heeft: organist Theo Jellema.

,,Als ik woensdagavond een concert gegeven heb, zit ik donderdagmorgen alweer achter het orgel om het volgende programma voor te bereiden.'' Organist Theo Jellema heeft het er maar druk mee. Vakantie zit er voor hem niet in, want dit jaar speelt hij Bachs complete orgeloeuvre, in totaal 164 werken, in zestien concerten op de woensdagavond. Iedere drie weken is hij in de Grote Kerk te Leeuwarden te beluisteren.

In dezelfde kerk klinkt Bachs volledige orgelwerk ook nog een keer op de zondagen. In 92 kerkdiensten laat de vaste organist van deze kerk, Jan Jongepier, steeds een handjevol verschillende werken van Bach horen. Beide organisten beconcurreren elkaar daarin niet; integendeel, de concertante en liturgische uitvoeringen vinden onder één noemer plaats. Bovendien hoort bij deze Friese viering van het Bach-jaar een serie in de dorpskerken van Wirdum, Reduzum, Marssum en Stiens, waarin Jan Jongepier op orgel en Broer de Witte op klavecimbel Bachs 'Wohltemperierte Klavier' vertolken.

Jellema en Jongepier hebben hun programma's niet op elkaar afgestemd, maar zo nu en dan klinkt toch wel hetzelfde werk vlak na elkaar. Jellema: ,,Gelukkig dat er zoiets is als een kerkelijk jaar. Dat biedt een houvast bij de verdeling van de werken over de concerten. De koraalbewerkingen uit het 'Orgelbüchlein' speel ik zoveel mogelijk in de juiste kerkelijke tijd. Van de vrije werken probeer ik aan te voelen welk affect ze hebben en waar in het kerkelijk jaar ze het best passen. Jongepier en ik zijn opgetogen als we een stuk om die reden in dezelfde periode blijken te spelen.''

Jellema staat trouwens sceptisch tegenover de neiging om Bachs vrije composities te willen koppelen aan specifieke bijbelse thema's. ,,Dat is tegenwoordig een mode onder organisten. Voor mij zijn de preludes, fuga's, toccata's, fantasieën en de passacaglia vóór alles autonome composities.'' Maar er zijn over Bach vele opvattingen mogelijk, erkent hij: ,,Iedere tijd creëert de Bach die op dat moment nodig is, en zo doet ook iedere Bach-vertolker dat. Je hebt bijvoorbeeld Bach de theoloog, Bach de trooster, enz.''

,,Nu ik me zo intensief met hem bezighoud, zie ik hoezeer mijn opvattingen veranderd zijn. Ik merk dat het beste als ik een stuk uit een nieuwe partituur speel, die ik nog niet heb volgeklodderd. Dan word ik gedwongen nieuwe beslissingen te nemen. Ik constateer dat het muzikale landschap om me heen veranderd is: er wordt heel anders gespeeld dan zo'n twintig jaar geleden. Virtuositeit en emotionaliteit, toentertijd verdacht, zijn de laatste tijd weer teruggekomen. Vroeger was het uitgangspunt de historische uitvoeringsregels te hervinden en deze braaf toe te passen. Het is echter de vraag hoeveel de geschreven bronnen iets zeggen over hoe Bach zelf gespeeld heeft. Als je rekent dat zijn composities tienmaal beter zijn dan die van zijn tijdgenoten, vraag je je af of het spel van zo'n Einzelgünger ook niet totaal anders was. De geschreven bronnen zijn dus onzekere factoren. Ik verlaat me liever op de twee zekere factoren die je hebt: het instrument -dat kun je voelen en horen- en de partituur, die kun je lezen en analyseren. Met die gegevens moet je proberen de structuur en de emotionele lading van het werk recht te doen en dit te actualiseren voor het publiek. Want je kunt bepaalde dingen van te voren nog zo goed bedenken, op het concert zelf moeten ze op hun plaats vallen.''

Jellema zegt dat zijn opvattingen ook veranderen door zoveel werken achter elkaar te spelen: ,,Het daagt me uit te experimenteren met andere registraties en maakt me inventief oplossingen te vinden, waar ik anders niet op zou komen. Vroeger had ik de neiging Bach nogal zwaar te spelen. Nu zie ik dat het feit dat Bach een monumentale figuur in de muziekgeschiedenis is, niet impliceert dat je al zijn muziek monumentaal moet spelen. Het gaat me nu meer om de Spielfreudigkeit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden