Iedere preek is een gevecht

elitekerken | De kerk is er voor iedereen, maar sommige kerken lijken vooral te worden bezocht door een kleine elite. In een drieluik brengt Trouw een paar van die kerken in beeld. Vandaag het slot: de protestantse Thomaskerk in Amsterdam.

Vanaf de opening in 1966 gold voor de Amsterdamse Thomaskerk: ons doel is om verbinding te zoeken tussen religie en cultuur. Dat de van oorsprong hervormde kerk een theater herbergt is daarom ook niet zo verwonderlijk.

Na de kerkdienst bezoeken we met dominee Evert Jan de Wijer de theaterzaal. "Dit was destijds state of the art", zegt hij wijzend naar de studio. "Het was de bedoeling dat de Ikon zou uitzenden wat hier gebeurde."

Na verloop van jaren raakte het Thomastheater in het slop, totdat oud-VPRO'er Klaas Vos, thans predikant in Ossendrecht, het culturele programma nieuw leven inblies. Dat was in 2007. Nu wordt de zaal nog steeds gebruikt voor films, lezingen, boekbesprekingen en debatten.

Zo stond in februari Michel Houellebecqs nieuwste roman 'Onderworpen' op het programma. De Wijer: "Wat houdt onze lege westerse vrijheid nog in, was de vraag die voor ons lag. Terug naar de religieuze beknotting van vroeger wil niemand. Maar wat dan wel? Misschien de humaniteit van de Bijbel, waar weduwe en wees hun recht krijgen? Let wel, ik zeg dat niet met een autoriteitsclaim. It ain't necessarily so, om met Porgy en Bess te spreken. Maar een begaanbare weg is het misschien wel."

Volgens de predikant van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) hebben religie en cultuur elkaar veel te vertellen, omdat ze in wezen over hetzelfde gaan: kwetsbaarheid van de mens, maatschappijkritiek en schoonheid. De vijftig jaar oude kerk - naar een functionalistisch ontwerp van Karel Sijmons - ademt in al haar voegen die symbiose van kunst en godsdienst uit. Vanuit het met marmer geplaveide voorportaal ('geld van de goudkust Oud-Zuid') leiden zeven traptreden - hoe bijbels - naar de kerkzaal met zandstenen vloer, die weer verwijst naar de tocht van het volk Israël door de woestijn. Het golvende dak ten slotte symboliseert de Rode Zee, waar God Mozes en de Israëlieten veilig doorheen loodste.

Toch, is het niet een beetje deprimerend om als kerkganger elke zondag in zo'n 'woestijn' te zitten? "Ha", reageert De Wijer, "helemaal niet. Het is juist dynamisch. Je bent al bevrijd - zie het golvende dak - maar nu zit je nog tijdelijk in de woestijn, al worstelend met de elementen en met elkaar. Zoals je ook tijdens de preek in gevecht bent: ik preek en het volk mort, of omgekeerd. De hemel is hier nog niet op aarde. Het is een tussenstop."

De avondmaalstafel lijkt meer een eindstation. Ze staat in een aparte ruimte, onder een lager plafond, wat een intieme ambiance schept. Zonnestralen beschijnen deze ochtend het tafelblad. "Je moet er naar toe lopen", legt De Wijer uit, "we zijn er dus nog niet. Dáár is de plek waar we eenmaal zullen aanzitten als alle tranen zijn gedroogd."

Stevig roggebrood

Het klinkt behoorlijk bijbelvast en dat is het ook. In het koffie-uurtje na de kerkdienst horen we van enkele oudere gelovigen dat de jubilerende Thomaskerk bepaald geen vrijzinnige hap is. "Je krijgt hier geen slagroompunt, maar stevig roggebrood. In de traditie van theologen als Miskotte, Deurloo en Breukelman: dicht op de tekst, maar niet fundamentalistisch."

De Wijer zelf formuleert het na zijn verkondiging zo: "Soms heb ik een prachtige preek in gedachten, maar dan laat ik de bijbeltekst goed tot mij doordringen en concludeer ik: die tekst zegt wat anders. Ik geloof erg in Breukelman dat je de tekst niet in de rede moet vallen."

"Zoals vanochtend over het 'leer ons bidden' uit Lucas 11. Als je het nauwkeurig leest, is het God die wakker moet worden geroepen. Voor mij een verrassing. Hij is de slaperige man. Bidden is: God het vuur na aan de schenen leggen. Dan is hij met een natte vinger te lijmen. Dat is ook het joodse denken in mij: God en mens zijn gelijkwaardig."

In zijn preek parafraseerde De Wijer Voltaire: 'Prier est son métier'(over het ambt van predikant). "Je kunt hier in de kerk wat kennis betreft uitgaan van een hoog instapniveau", preciseert de dominee na afloop. "In die zin is het hier een elitekerk, ja. Oud-Zuid, de Concertgebouwbuurt, veel academici , well-to-do. Je kan er ook niet zonder, vind ik: die intellectuele sociale laag."

Een heel 'cohort hoogleraren' is lid van de Thomaskerk, onder wie de emeriti Theo de Boer (wijsgerige antropologie, UvA), Karel Deurloo (bijbelse theologie, VU) en Johan van Hulst (pedagogiek, VU). Van Hulst, tevens oud-CHU-voorzitter, is ongetwijfeld ook het oudste lid van de kerkelijke gemeente: 105 jaar. Er is zelfs een kerkzaal naar hem vernoemd. Van een jongere lichting is NCRV-programmamaker Wilfred Scholten, auteur van de gelauwerde biografie 'Mooie Barend' over oud-ARP-premier Barend Biesheuvel.

"Maar", zegt De Wijer, "ik preek natuurlijk niet alleen voor de culturele bovenlaag. Mijn preken hier zijn niet anders dan toen ik in de dorpskerk van Zoeterwoude stond. Er zit denkkracht in, zeker, maar daar hoef je niet mee te koop te lopen. Ik onderschat de kerkleden niet. De melkboer begrijpt mij even goed als de hoogleraar."

De eerdere afleveringen stonden op wo 27/7 en wo 3/8 op deze pagina's.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden