Iedere dag is tof en goed

Een econoom, een natuurkundige, een filosoof en een theoloog spraken op de slotmanifestatie van de maand van de filosofie, afgelopen zaterdag in Amersfoort, een hele dag over optimisme en pessimisme, hoop en wanhoop in tijden van voor- en tegenspoed. Derde en laatste deel: de theologie.

Yoram Stein

We trekken geld uit de muur en reizen met ruimteschepen door het heelal. De econoom Arjo Klamer en de natuurkundige Dennis Dieks zijn dan ook de optimistische geesten op de slotmanifestatie van de maand van de filosofie. We worden almaar rijker en almaar slimmer, zeggen zij. Er is sprake van vooruitgang. Hoera!

Maar is de mens zélf te verbeteren? Daarover zijn we pessimistischer dan ooit, stelt de politieke filosoof Graham Lock. Volgens hem worden we steeds dierlijker. We leven tevreden zoals koeien en schapen in een eeuwige tegenwoordige tijd. Met wortel en stok lukt het politici nog om deze mensendieren in bedwang te houden, maar verwildering ligt op de loer. De filosoof voorziet dan ook het einde van de vooruitgang: ,,What goes up, must come down.''

Waarom leven als je weet dat je uiteindelijk sterven zult? Niet om zo een ticket naar de hemel te verdienen, zegt theoloog Cees den Heyer, ,,De Tenach -voor christenen het Oude Testament- zegt niets over het leven na de dood. Je hebt je hele leven om je op de dood voor te bereiden. Dit leven moet zo goed mogelijk geleefd worden. Tot je oud bent en de dagen zat. En dan is het genoeg.''

Hoe denkt de theologie? Optimistisch of pessimistisch? Den Heyer -de theologieprofessor die botste met zijn gereformeerde kerk, omdat hij het dogma van de verzoening aanviel- onderscheidt daartoe twee stromingen in de Bijbel: de profeten en de apocalyptische denkers.

De profeten zijn de optimisten. Zij staan weliswaar buitengewoon kritisch tegenover de machthebbers en het bijgeloof van de bevolking, maar uiteindelijk denken ze toch dat het allemaal goed zal komen. Als iedereen maar doet wat goed is, zal God ingrijpen en zal de optimistische toekomst aanbreken. Jesaja: ,,Dan zal de wolf bij het schaap verkeren en de leeuw zal stro eten.''

De apocalyptische denkers (in het bijbelboek Daniël en in Openbaringen) zijn de pessimisten. ,,Het kwaad is bij hen gigantisch groot geworden'', zegt Den Heyer. ,,Ook is het niet meer zeker of God wel ingrijpt. Eerst moet de wereld waarop wij leven radicaal vernietigd worden. Dan pas zal het hemelse Jeruzalem op aarde terugkeren. Wat kan de mens doen? Eigenlijk niets. Je kunt alleen afwachten.''

Christenen hebben meer op met het apocalyptische denken dan joden, zegt Den Heyer. ,,Het jodendom heeft na de verwoesting van de tempel afstand van het apocalyptische denken genomen. Maar je kunt ook niet zeggen dat het apocalyptische denken typisch christelijk is. Het hangt er maar van af welke teksten je neemt, of je kiest voor de weg naar Massada en de zelfmoord, of de weg naar de geboden en het leven.''

Dat het apocalyptische denken populair werd, had waarschijnlijk iets te maken met de komst van Alexander de Grote naar het Midden-Oosten, zegt Den Heyer. In ieder geval kun je niet stellen dat de hele Bijbel van pessimisme doordrongen is. In het begin van de Bijbel lijkt het allemaal nog hartstikke goed te gaan.

,,Iedere dag is het goed, zegt God. Het is een toffe schepping, met toffe planten en toffe dieren. Hier is nog geen sprake van de schepping als bedrijfsongeval. Het vonkje Gods hoeft zich niet vrij te maken uit de materie, zoals de gnostici dat stellen. Nee, het verhaal begint optimistisch.''

,,Genesis II is wat negatiever. De mens raakt het paradijs kwijt. Daar begint ook het pessimisme: Wij zijn van top tot teen zondig, de theorie die ook wel bekend is als de erfzonde. Als de mens eenmaal uit het paradijs vertrokken is, begint het gezweet en de voortplanting.''

Maar die verbanning uit het paradijs is niet voor iedereen een straf, zegt hij. ,,Je kunt het paradijs ook zien als een gouden kooi, en de periode daarna iets optimistischer als de periode waarin we er flink tegenaan gaan.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden