Ieder is vrij om ongezond te leven

De overheid grijpt onaanvaardbaar in in de levensstijl van mensen. Roken, drinken, vet eten, niks mag. Terwijl mensen het recht hebben om ongezond te leven.

door Edith Schippers

De minister van volksgezondheid, Hoogervorst, heeft recent verboden om flippo's aan zakken chips toe te voegen. Hij hoefde niet eens aan te tonen dat daarmee de overconsumptie van chips door kinderen afneemt. Laat staan dat de vraag voorafgaande hieraan -'Waar bemoeit de overheid zich mee?'- wordt gesteld.

Onder de vlag van preventief gezondheidsbeleid zijn we bereid ver te gaan. Met de hygiënische maatregelen, het vaccinatiebeleid en betere levensomstandigheden is in de vorige eeuw veel vooruitgang geboekt in gezondheid, levensduur en levensgeluk van mensen.

Om nu nog verdere stappen te kunnen zetten, moet inbreuk worden gemaakt op de individuele levenskeuzes. Er circuleren plannen voor belasting op eten waar je dik van wordt, verbod op reclame voor snoepgoed, premiekorting op de ziektekostenverzekering bij niet roken, zelfs het preventief vaccineren van kinderen opdat ze nooit zullen gaan roken; en zo zijn er veel meer volstrekt willekeurige en al dan niet symbolische maatregelen, die wél heel ingrijpend zijn.

Liberalen moeten waakzaam zijn voor de macht van de overheid, die de vrijheid van het individu op een veelheid van gebieden wil beperken. Ook als dat gebeurt om de mens te verheffen. De weg naar de hel is niet alleen geplaveid met goede voornemens, maar ook met goede bedoelingen.

Hoever mag de overheid gaan bij het beperken van keuzes in levensstijl? Als een mens weet dat een bepaalde levensstijl ongezond is, mag hij daarvoor nog kiezen? Liberalen hechten sterk aan de keuzevrijheid van mensen. Om keuzes te kunnen maken, is kennis onontbeerlijk. Het is de taak van de overheid mensen informatie te geven; daarover geen discussie. Maar het blijft een volwassen individu vrijstaan om bewust voor een ongezonde levensstijl te kiezen.

Met de groeiende, beklemmende invloed van de 'levensstijl-inquisitie' heb ik grote moeite. Een aantal relaties tussen gedrag en gezondheid is bekend. Het is aangetoond dat roken slecht is voor de gezondheid en kanker kan veroorzaken. Bewegen is gezond -maar het regelmatig lopen van marathons verkort aantoonbaar de gemiddelde levensduur.

Ik zou het ongewenst vinden als risicovol gedrag verwerkt wordt in de ziektekostenpremie. Stel dat ziektekostenverzekeraars in staat zijn de financiële consequenties van een onnoemelijke diversiteit van levensstijlen zijn te berekenen. Als zij dat mogen vertalen in de premie, dan zullen zij het gedrag van hun verzekerden moeten controleren. Je kunt wel zeggen dat je niet rookt en veel beweegt, maar is dat ook zo? Controle vergt een apparaat van Big Brother-achtige proporties en het tast de privacy van mensen op een grove manier aan. Zo schrijven verzekeraars bovendien een groot deel van de mensen voor hoe te leven. In de praktijk zal zo'n ingreep leiden tot medische keuring op de fysieke conditie van mensen.

Deze risicoselectie hebben we juist uit het nieuwe ziektekostenverzekeringssysteem gehaald. De zorg moet voor iedereen betaalbaar en toegankelijk blijven. Met de invoering van de no-claim is er ook een financiële prikkel om gezond te leven ingevoerd. Daarmee is een bevredigend evenwicht gevonden tussen eigen verantwoordelijkheid en solidariteit.

De discussie over levensstijl is helaas volstrekt willekeurig. In Nederland concentreert die zich op het roken van tabak, overmatig alcoholgebruik, overgewicht en te weinig bewegen. Maar wat te denken van minder in het oog lopende gewoonten, zoals het meer dan 80 uur per week werken, stress, het beoefenen van blessuregevoelige sporten, het hebben van een veel jongere geliefde, terwijl er zich al een midlifecrisis en hartproblemen voordoen?

Mensen zijn zelf verantwoordelijk voor hun gedrag en dragen daar grotendeels zelf de gezondheids- en andere consequenties van. De aantasting van het zelfbeschikkingsrecht is veel fundamenteler dan de voordelen van 'het nemen van de financiële verantwoordelijkheid van eigen gedrag', voor zover men daarin al inzicht heeft. Overheid noch private partijen zoals de zorgverzekeraars mogen daarin een stem krijgen.

Het baart me zorgen dat inzicht in de werkelijk bepalende factoren van ziekte tot op heden niet eens is vereist. De grove gemene deler wordt al voldoende geacht. De keuzes van welk gedrag moet worden ontmoedigd is bovendien selectief. De politieke elite is geneigd de eigen standaarden aan de gehele bevolking op te leggen.

De 19de eeuw was een eeuw van voornamelijk verzorging van zieke patiënten. De 20ste eeuw was de eeuw van de behandeling en genezing van veel ziekten.

De 21ste eeuw zal de eeuw zijn van de voorspellende geneeskunde. Dat biedt mooie perspectieven. Door toenemende genetische kennis kan het individu zelf een betere manager van zijn gezondheid worden. Met deze kennis kan het individu zelf beter inschatten welke risico's hij loopt met zijn levensstijl. Hij kan dan ook preventief maatregelen nemen. De meeste mensen willen niet echt ziek worden en zullen geneigd zijn hun gedrag aan te passen, als zij met een verhoogd risico worden geconfronteerd.

Maar centraal moet blijven staan dat mensen het recht hebben om hun leven zo in te richten als zij dat wensen en zelf mogen bepalen hoe zij leven. Ik zou bijna zeggen: daar is de liberale stroming voor opgericht. Met de toenemende kennis over de relatie tussen genetische aanleg en gedrag wordt deze bescherming van het zelfbeschikkingsrecht van de vrije mens, steeds belangrijker.

We staan dus pas aan het begin. De praktijk van vandaag de dag stemt mij niet optimistisch. De overheid heeft bewezen ver te willen gaan en wordt daarin gesteund door bijna alle politieke stromingen. Het is aan de liberale stroming om dit tij te blijven keren. Ook in de 21ste eeuw.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden