IDFA 2003 / Schaduwkant van de vrolijke homevideo

Privé-camera's registeren doorgaans de geluksmomenten van het gezinsleven: lachende baby's, verjaardagstaarten. Bij de Amerikaanse familie Friedman bleef de camera ook draaien toen het gezin verstrikt raakte in beschuldigingen over kindermisbruik. 'Capturing the Friedmans' is vanavond de openingsfilm van het 16de International Documentary Festival (IDFA) in Amsterdam.

In de documentaire 'Capturing the Friedmans' traceert regisseur Andrew Jarecki de ondergang van een schijnbaar doodgewone Amerikaanse familie die eind jaren tachtig door vermeend kindermisbruik in opspraak kwam. De film, die eerder dit jaar in eigen land de nodige discussies losmaakte, grijpt terug op een Amerikaanse Oude Pekela-achtige affaire om een ontluisterend beeld te geven van massahysterie, de kwetsbaarheid van familiebanden en de onbetrouwbaarheid van herinneringen.

In november 1987 werden Arnold Friedman en zijn 18-jarige zoon Jesse gearresteerd op verdenking van kindermisbruik. Arnold, een alom gerespecteerde leraar die aan huis computercursussen gaf aan kinderen uit de buurt, zou tijdens de lessen zijn pupillen in satanische rituelen seksueel hebben mishandeld. Zoon Jesse zou daar actief bij betrokken zijn geweest. De zaak zette maandenlang hun woonplaats Great Neck, op Long Island New York, op z'n kop en trok de aandacht van media in de wijde omgeving.

Regisseur Andrew Jarecki (1963) stuitte op de zaak toen hij zich voor een documentaire verdiepte in de wereld van professionele clowns die in New York verschijnen op kinderpartijtjes. Iedereen in de branche verwees hem naar David Friedman, de lokale ster onder de clowns. In hun gesprekken bleek David echter met een pijnlijke familiegeschiedenis te worstelen. Toen hij hoorde van de geruchtmakende zedenzaak en David hem onbeperkte toegang gaf tot stapels familiefilmpjes die hij en zijn vader hadden gemaakt, realiseerde Jarecki zich dat niet clowns, maar de Friedmans het onderwerp van zijn eerste film moesten worden.

Als Jarecki er in zijn eentje had voor gestaan, dan had zijn onderzoek waarschijnlijk hooguit een interessante reconstructie opgeleverd van een moreel en juridisch gecompliceerde zaak, waarbij uiteindelijk zowel vader als zoon schuld bekenden en werden veroordeeld. Het zijn echter de homevideo's van de Friedmans die zijn film opstuwen naar het niveau van een tragedie met Shakespeariaanse hoofdrolspelers.

We zien vader Arnold, een zelfverklaard pedofiel die zich tijdens het proces opoffert in de hoop zijn zoon te sparen. De oudste zoon David bijt zich zo vast in de illusie van een perfecte familie dat hij even hysterisch en verblind raakt als de aanklagers. Moeder Elaine, verrast door Arnolds geheime leven, weet zich geen raad met haar loyaliteit en lijkt het liefst een lange vakantie te willen nemen van haar gezin. Seth, de zoon die zich aan alles onttrekt (en niet meewerkte aan de documentaire). En tenslotte Jesse, de ongrijpbare jongste zoon die van alles de humor lijkt te kunnen blijven inzien. Zelfs het vooruitzicht nog vóór zijn twintigste voor jaren in een cel te verdwijnen.

,,Jesse was degene die heel graag wilde dat er een film werd gemaakt over zijn zaak'', vertelt Jarecki, op bezoek in Amsterdam, boven een bord erwtensoep. ,,De eerste keer dat ik hem ontmoette zat hij al twaalf jaar achter tralies. Toch was hij heel open en positief. Ik heb hem later gevraagd waarom hij me onmiddellijk had vertrouwd. Hij zei dat het niets te maken had met vertrouwen. Zijn situatie kon simpelweg niet slechter.''

Jarenlang hadden de Friedmans hun leven met grote regelmaat vastgelegd: niet alleen dagjes naar het strand, maar ook ritjes naar de supermarkt en andere alledaagse gebeurtenissen hadden uren beeldmateriaal opgeleverd. Ook tijdens de politie-inval, het juridische steekspel dat volgde en de familiebesprekingen van de crisis, draaide Davids camera mee. Deze beelden vormen als het ware de schaduwkant van de werkelijkheid die privécamera's doorgaans registreren: vrolijke bruidsparen, verjaardagstaarten, lachende baby's, kerstcadeaus. De Friedmans legden ook herinneringen vast die de meeste mensen liefst zo snel mogelijk vergeten. Zoals hartverscheurende ruzies. 'Je hebt me louter ellende opgeleverd', roept Elaine haar echtgenoot op een gegeven moment toe.

Waarom is David altijd blijven filmen? Is het misplaatst exhibitionisme? Grenst het aan de obsessie met reality-beelden die onze televisiecultuur domineert? Het lijkt er eerder op dat David woedend zijn machteloosheid compenseert met beelden en probeert greep te krijgen op een situatie die hem volledig boven het hoofd groeit. ,,Misschien ben ik wel gaan filmen om het niet zelf te hoeven herinneren'', zegt hij in de film. Hoe intiem, pijnlijk en onthullend ook, de thuisvideo's geven geen eenduidig antwoord op de vraag wat er nu is gebeurd in die computerklassen. Jesse bespot de aantijgingen, Arnold zwijgt het liefst. Inmiddels is hij overleden. ,,Arnold was duidelijk bijzonder opgelaten over de zaak'', meent Jarecki. ,,Zelfs als hij niet schuldig was aan het misbruik, dan was erdoor wel zijn levenslange pedofilie aan het licht gekomen. Volgens mij was hij daarom zo zwijgzaam.''

Ook als kijker laat je je op een gegeven moment niet meer leiden door de schuldvraag. Niet in de laatste plaats doordat je rap de hoop verliest dat 'de' waarheid ooit boven water komt. De sterkste troef van 'Capturing the Friedmans' is de manier waarop de film als een moderne variant op de klassieke 'Rashomon' de onnavolgbare grilligheid van het menselijk geheugen blootlegt. Werkelijk geen enkele uitspraak blijft onweerlegd. De politiedetective die de arrestatie leidde, herinnert zich stapels en stapels porno te hebben aangetroffen in Arnolds huis, op de destijds gemaakte foto's is niets te zien. Jesse's advocaat vertelt hoe zijn cliënt hem huilend toevertrouwde zelf te zijn misbruikt door zijn vader, Jesse noemt dat verhaal een strategisch verzinsel van de jurist. De ene voormalige computerleerling noemt de cursussen van toen 'zo saai als computerlessen maar kunnen wezen', de ander beweert meermalen te zijn verkracht. En zo gaat het maar door. Geen enkele herinnering lijkt betrouwbaar. Het is verbijsterend, fascinerend en onthutsend. Jarecki: ,,Iedereen is overtuigd van zijn gelijk, ik geloof niet dat mensen moedwillig zitten te liegen. De detective die het onderzoek destijds leidde geloofde oprecht dat ze het goede heeft gedaan.''

Jarecki, die zelf buiten beeld blijft en ook niet via een voice-over zijn aanwezigheid verraadt, onthult geen complottheorie en trekt niet nadrukkelijk partij. ,,Ik wilde me niet opstellen als een alleswetende bron, want ik was er niet bij. Voor mij was belangrijk te benadrukken hoe moeilijk het is in een situatie als deze de waarheid te achterhalen.'' Wel overtuigt hij de kijker ervan dat de Friedmans juridisch weinig kans maakten (wat te denken van een rechter die zegt 'geen moment' te hebben getwijfeld aan hun schuld?) en suggereert hij dat bedenkelijke getuigenverklaringen tot bovenmatig zware straffen hebben geleid.

Toch erkent Jarecki dat de hetze rond de Friedmans een direct gevolg was van het toen heersende politieke klimaat en dat pedofilie, kinderporno en seksueel misbruik van kinderen dikwijls voor het gemak op één hoop worden gegooid. ,,Onder Reagan was er een commissie ingesteld die moest onderzoeken of en door wie er in Amerika kinderporno werd gemaakt. Men kwam er al snel achter dat dat niet gebeurde, want Nederland bleek een veel veiliger land om kinderporno te produceren. Dus werd het onderzoek uitgebreid. Naar mensen als Arnold Friedman die thuis zitten te wachten tot er zo'n tijdschrift op de mat valt. Door een postinspecteur is Arnold uitgelokt zo'n blad op te sturen. Toen was hij plotseling een distributeur van porno.''

De analogie met de beruchte Salem-heksenjacht die eind 17de eeuw in Massachusetts plaatsvond ligt voor de hand. Kan Jarecki zich erin vinden? ,,Ja, voor een deel. Behalve dan dat er in dit geval tenminste één heks was. Arnold voelde zich schuldig. Zijn pedofilie maakte het hem onmogelijk de beschuldigingen gewoon van tafel te vegen.''

'Capturing the Friedmans' is Jarecki's eerste lange documentaire, maar voor Amerikaanse filmliefhebbers maakte hij zich in 1989 al verdienstelijk als medeoprichter van Moviefone, een telefonisch interactief informatiesysteem met alle vertoningstijden en -locaties van films in het hele land. Het systeem werd zo'n populair en wijdverbreid fenomeen dat Kramer er in een aflevering van 'Seinfeld' een hilarische persiflage op maakte. In 1999 werd het bedrijfje verkocht aan America Online tegen aandelen ter waarde van ruim 350 miljoen dollar. ,,Ik kan maar niet kiezen tussen de zaken- en kunstwereld. Mijn vader is zakenman en mijn moeder een filmjournaliste'', verklaart Jarecki zijn professionele gezwalk. De themamuziek van de televisieserie 'Felicity' staat ook op zijn naam. Toch belooft zijn volgende project wederom een documentaire te worden. ,,In Rome, waar ik de afgelopen twee jaar heb gewoond, ben ik een opmerkelijke familie tegengekomen waarover ik een film wil maken.'' (lacht) ,,Nog even en ik sta bekend als die vent die altijd achter gebroken families aan gaat.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden