ideeën over de grens

De belangrijkste eigenschap van een massaleider is diens onfeilbaarheid

Hannah Arendt was de eerste die een 'nieuw twintigste-eeuws verschijnsel' beschreef: "Totalitaire regimes die hun gezag niet opleggen van boven naar beneden, maar hun kracht putten uit gefrustreerde en ontevreden massa's van geïsoleerde individuen..." Sommige van Arendts zinnen, zo schrijft Chemi Shalev op haaretz.com, hadden niet misstaan in een post-mortem na de verkiezing van Trump - al zijn de omslachtige zinnen van de in 1906 in Duitsland geboren filosofe in twittertijden nog nauwelijks leesbaar.


Voorbeeld (lees het gerust drie keer): "Wat de woordvoerders van het humanisme en liberalisme meestal over het hoofd zien, in hun bittere teleurstelling en hun onbekendheid met de algemenere ervaringen van de tijd, is dat een sfeer waarin alle traditionele waarden en aannames zijn verdampt ... het makkelijker is absurde ideeën te accepteren dan de oude waarheden..."


De belangrijkste eigenschap van een massaleider, schrijft ze, is oneindige onfeilbaarheid: "Hij kan zijn fouten nooit toegeven.... Het doel van totalitaire propaganda is het gepeupel te overtuigen dat de waarheid dat was waar de gerespecteerde gemeenschap op huichelachtige wijze aan voorbij was gegaan, of met corruptie had bedekt. Totalitaire propaganda streeft ernaar de massa's af te sluiten van de echte wereld, door middel van alternatieve feiten."


Ze schreef dit in 1951, 66 jaar voor Trump-verdedigster Kellyanne Conway die woorden, 'alternatieve feiten', in haar mond nam. In dat jaar kreeg de Duits-Joodse vluchtelinge Arendt trouwens ook het Amerikaanse staatsburgerschap.


Vanuit een iets andere invalshoek gaat Maria Popova (brainpickings.org) te rade bij diezelfde Arendt. Popova bekijkt de huidige onzekere tijden met behulp van het begrip waarmee Arendt bekend is geworden: de banaliteit van het kwaad. Arendt lanceerde het in haar verslag over het proces tegen oorlogsmisdadiger Eichmann, die het dilemma personifieerde tussen de onuitsprekelijke gruwelijkheid van zijn daden en het onmiskenbare ridicule van de man die ze gepleegd had. "Wat hij zei was altijd hetzelfde, met dezelfde woorden. Hoe langer je naar hem luisterde hoe duidelijker het werd dat zijn onvermogen om te spreken nauw verbonden was met een onvermogen om te denken, namelijk te denken vanuit het standpunt van een ander." Arendts boek 'Eichmann in Jeruzalem' is weer zeer relevant, vindt Popova. Ter geruststelling, of juist niet, eindigt ze met een citaat van John Steinbeck: "Het is niet dat het kwaad wint - dat zal nooit het geval zijn - het is dat het niet uitsterft."


Wat als leiders altijd al hadden kunnen tweeten à la Trump? Dana Milbank (washingtonpost) speelt met de gedachte.


De farao, 1446 B.C.: 'De Israëlieten moesten iets verzinnen waarom ze zo lang in slavernij leefden (400 jaar), dus bedachten ze een verhaal - GOD. Nepnieuws!'


Julius Caesar, 44 B.C.: 'Ongelooflijk. De vrouw had een slechte droom, zegt dat ik niet naar de Senaat kan, omdat ik word vermoord. Belachelijk en wordt geschrapt!'


Napoleon, 1812: 'Mijn zogenaamde adviseurs waarschuwen voor honger, dysenterie en tyfus als ik Rusland binnenval. Leugens. Helpt alleen maar de vijand!'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden