ideeën over de grens

'We moeten slim zijn!'

Over de gespleten Britse ziel weten we inmiddels alles dankzij het referendum. De Oost-Europeanen zijn niet minder gespleten als het om hun plaats en vertrouwen in Europa gaat. Zij bewonen een paradox, schrijft de Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev (nytimes.com). Volgens de peilingen zijn zij de EU het meest welgezind. Tegelijkertijd stemmen ze voor regeringen die Brussel het felst hekelen. Oost-Europeanen willen dat de EU in stand blijft, want zij profiteren het meest van de Europese integratie en zijn de grote verliezers als het integratieproces wordt teruggedraaid - economisch, politiek, en wat hun eigen veiligheid betreft.

Maar Oost-Europeanen weten ook hoe het is als een groots politiek project (de Sovjet-Unie) ineenstort. Krastev, zelf indertijd student in Sofia, herinnert zich hoe ineens "iets ten einde kwam waarvan je dacht dat het voor eeuwig was. Het heeft mijn generatie gevormd." Hij ziet daarin de reden dat Oost-Europeanen kiezen voor zulke nationalistische regeringen, "niet omdat ze de EU om zeep willen helpen, maar om voorbereid te zijn in geval die unie collectief zelfmoord pleegt." En ja, geeft hij toe, de Sovjet-Unie is geen Europese Unie, "maar vergelijken kiezers niet haast altijd appels met peren?"

"Doorgaans hebben politici geen idee hoe ze moeten omgaan met het publieke debat. Verstijfd van angst door de opkomst van de populisten proberen ze die te neutraliseren door hun retoriek na te apen. Daarmee legitimeren ze juist vaak de populistische meningen en trekken ze het debat nog verder in het extreme." Deze zinnen (dailymail.com) komen uit een artikel van Brendan Cox, echtgenoot van Jo Cox, nog van voor haar dood. Sinds die brute moord op het Britse parlementslid roepen politici van alle gezindten in het Verenigd Koninkrijk en daarbuiten, zoals de Duitse bondskanselier Angela Merkel, op om het debat te matigen: want ook woorden kunnen aanzetten tot geweld.

In zijn taalrubriek onderzoekt The Economist (economist.com) wat het taalgebruik van Donald Trump zo effectief maakt. Zijn tweets volgen een vast patroon: twee korte uitspraken, en dan een simpele oproep met uitroepteken, zoals na Orlando: 'We moeten slim zijn!' Voor zijn tegenstanders verzint hij bijnamen die zo van het schoolplein komen: Little Marco, Lying Ted en Crooked Hillary.

George Orwell, de man die Nieuwspraak, de taal van het totalitaire regime, bedacht, schreef ooit "gebruik nooit een lang woord als een kort woord voldoet; makkelijke, begrijpelijke taal maakt die taal attractiever." Psychologisch onderzoek wijst uit dat als mensen iets simpel vinden ze het ook voor meer waar houden. Trump houdt het simpel.

Niet minder belangrijk, meent The Economist, is dat hij geen redevoeringen houdt, maar met de mensen spreekt. Zelden leest hij van een prompter (en als hij dat doet, blijkt hij veel minder effectief), hij heeft zelfs geen vaste basisspeech, die op den duur niet alleen saaier klinkt, maar ook als minder echt, minder 'waar' wordt ervaren. Orwell geloofde dat bij simpele zinnen het duidelijker is als iemand liegt of weerzinwekkende taal gebruikt. Toch kan ook een demagoog er zijn voordeel mee doen, waarschuwt The Economist: "Sommige kiezers willen die leugen niet herkennen of willen die weerzinwekkende taal juist horen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden