'Idee van de regenboognatie is een ontwrichtende mythe'

interview De Zuid-Afrikanen gaan binnenkort stemmen. Ze moeten onder ogen zien dat het land nog altijd diep verdeeld is, vindt journalist Eusebius McKaiser.

JOHANNESBURG - Precies twintig jaar geleden gingen voor het eerst alle Zuid-Afrikanen - blank én zwart - naar de stembus. Van 26 tot en met 29 april 1994 verkozen zij Nelson Mandela tot hun eerste zwarte president ooit. Zuid-Afrika begon daarmee zijn nieuwe bestaan als de 'regenboognatie', zoals Nobelprijswinnaar Desmond Tutu het land na de afschaffing van de apartheid doopte.

Zuid-Afrika moest een plek worden waar, zo benadrukte ook Mandela, iedereen ongeacht huidskleur, religie, geslacht of seksuele voorkeur vreedzaam met elkaar zou leven. Maar columnist en radiobekendheid Eusebius McKaiser moet er niets van hebben: "Ik heb medelijden met Zuid-Afrikanen die zich krampachtig vasthouden aan de mythe van de regenboognatie. Zuid-Afrika is nog altijd een diep verdeelde samenleving."

Medelijden? Is dat niet wat overdreven?

"Nee, de idee van de regenboognatie is niet zomaar een vaag intellectueel begrip, maar iets waaraan Zuid-Afrikanen veel emotioneel belang hechten. De regenboognatie is een concept waaraan hun nieuwe gevoel van nationale identiteit is gekoppeld, een nationale trots die diep persoonlijk wordt gevoeld. Wie ontdekt dat het een mythe betreft, geheel niet gestoeld op de realiteit, zal diep worden teleurgesteld."

Waarom is Zuid-Afrika geen regenboognatie?

"We kunnen wel zeggen dat we allemaal een gemeenschappelijke nationale regenboogidentiteit delen, maar in Zuid-Afrika zijn veel mensen nog altijd juist duidelijk blank of zwart in de manier waarop zij naar de wereld kijken, hoe zij die ervaren.

"De regenboognatie bestaat alleen op bepaalde momenten. Als we een WK voetbal organiseren. Of als we een rugbywedstrijd, bij uitstek een blanke sport, spelen in een stadion in de zwarte township Soweto. Dan zitten opeens blanke mannen hand in hand met zwarte mensen in een kroeg. Maar dat is tijdelijk. Na de wedstrijd gaan die blanken weer terug naar hun blanke buitenwijken aan de andere kant van de stad."

Waarom houden veel Zuid-Afrikanen vol dat Zuid-Afrika wel degelijk een regenboognatie is?

"Het is een ontwrichtende opvatting, die slechts voortkomt uit onze diepe angst een verdeeld land te zijn - een gevolg van de geschiedenis van apartheid. Groepen binnen Zuid-Afrika zijn echter nog altijd angstig voor elkaar. De mythe van de regenboognatie gebruiken we om die angst tegen te gaan, om onszelf gerust te stellen.

"De idee van de regenboognatie is een placebo die tot op zekere hoogte werkt, maar ons als land niet werkelijk geneest. De echte problemen lossen we niet op door onszelf voor de gek te houden. Daardoor knapt de mythe ook om de zoveel tijd uit elkaar, waarna we hem weer lijmen. Die eb-en-vloed-beweging is het verhaal van Zuid-Afrika. We kunnen wel zeggen dat kleurenblindheid de essentie is van het nieuwe Zuid-Afrika, maar wat als dat simpelweg niet het geval is? De idee van de regenboognatie is een ideaal dat niet strookt met onze ervaringen in de realiteit."

In welke aspecten is Zuid-Afrika nog altijd verdeeld?

" We wonen in verschillende wijken, spreken elf verschillende talen en blijven landgenoten met een andere huidskleur of cultuur nadrukkelijk als 'anders' ervaren. Dat kan ook niet anders gezien de enorme ongelijkheid in Zuid-Afrika, gezien de aanhoudende gescheiden woonomgevingen die een overblijfsel zijn van het systeem van apartheid. Het heeft dus geen zin eindeloos te zoeken naar een veronderstelde gedeelde nationale regenboogidentiteit. Die zoektocht moeten we stoppen."

Het zou beter zijn als Zuid-Afrikanen berusten in hun verdeeldheid?

"Ja, we hebben geen gedeelde nationale identiteit nodig om met elkaar overweg te kunnen. Veel Zuid-Afrikanen denken dat, maar het is onzin. De regenboogmythe is zelfs schadelijk. Want wat is de kwaliteit van je onderlinge relatie nu werkelijk als die op een fabel berust? Je mag elkaar dan misschien de hersens niet meer inslaan, maar het onderliggende wantrouwen blijft.

"En belangrijker nog, Zuid-Afrikanen moeten leren begrijpen dat je best van mening, cultuur of huidskleur kunt verschillen zonder haat te koesteren voor de ander, zonder je superieur dan wel inferieur te voelen. De idee van de regenboognatie maakt nu dat niemand zich nog eerlijk over de ander durft uit te spreken. Alles wordt met de mantel der liefde bedekt onder het mom van nationale eenheid. Het maakt mensen bang om eerlijk tegen elkaar te zijn. Dat maakt de situatie alleen maar explosiever."

Maar er moet toch een manier zijn om Zuid-Afrikanen dichter bij elkaar te brengen?

"Het belangrijkste is om de economische ongelijkheid aan te pakken. Dat kan echter alleen als we ons niet steeds op de korte termijn focussen. Zoals met de illusie van de regenboognatie: een pleister op een wond die eigenlijk chirurgisch ingrijpen vereist. Pas als de wond zodanig gaat ontsteken dat de dokter begint over amputeren, gaan we nadenken over de langere termijn. Dat punt bereiken we nu bijna.

"Er is zoveel onvrede, zoveel frustratie over werkloosheid, armoede en slecht overheidsbeleid, dat langzaamaan de middenklasse, aan wie deze problemen eerst voorbijgingen, zich ook zorgen begint te maken. Dat is overigens juist wat nodig is: dat de middenklasse beseft dat het benoemen en oplossen van problemen zoals ongelijkheid ook in haar eigen voordeel werkt; dat zij gaat inzien dat als de armen meer verdienen zij zelf minder te maken krijgt met gewelddadige inbraken; dat er onderlinge solidariteit ontstaat, niet als morele plicht of gebaseerd op de mythe van de regenboognatie, maar uit eigenbelang."

Wie is Eusebius McKaiser?

Eusebius McKaiser (1979) groeide op in een 'kleurlingenwijk' in Grahamstown. Hij studeerde rechten en filosofie en is verbonden aan het Centre for Ethics van de Witwatersrand Universiteit in Johannesburg. Hij schrijft onder meer een wekelijkse column in de Zuid-Afrikaanse krant The Star, heeft zijn eigen radioprogramma en werd in 2011 uitgeroepen tot World Masters Debate Champion. Ook schreef hij het boek 'Could I Vote DA', en eerder de essaybundel 'A Bantu in My Bathroom' waarin hij onomwonden ingaat op gevoelige thema's in Zuid-Afrika, zoals racisme en seksualiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden