Ideale schoonzoon in Den Haag

Calvinistisch plichtsbesef leidde tot politieke ondergang van veelzijdige D66-leider Jan Terlouw

PAUL VAN DER STEEN

Karakters te over in de politiek van de jaren zeventig: Joop den Uyl, Dries van Agt, Hans Wiegel en dan blijft nog een hele rij uitgesproken types ongenoemd. Never a dull moment op het Binnenhof. In dat gepolariseerde klimaat begon D66 zichzelf te profileren als het 'redelijk alternatief'.

Lijsttrekker Jan Terlouw was er de verpersoonlijking van. Dat sprak nog aardig wat kiezers aan. Bij de concurrentie werkte al die redelijkheid wel eens op de zenuwen. "Terlouw mag alleen meevallen. Niet tegenvallen", mopperde PvdA'er Marcel van Dam. "Die man moet als een etalagepop door Nederland lopen."

Jan Terlouw gold als de ideale schoonzoon: vriendelijk, netjes, welgemanierd. Zijn spindoctor Ernst Bakker cultiveerde dat imago in de overtuiging dat het D66 geen windeieren zou leggen. Terlouw zelf legde een deel van de schuld ook bij de pers: "Tientallen jaren ben ik door journalisten beschreven als een keurige, tikkeltje saaie en politiek correcte man. Dat beeld zal ik helaas nooit meer kwijtraken."

Aan biograaf Joep Boerboom de taak om van zo'n hoofdpersoon toch een mens van vlees en bloed te maken, boeiend genoeg om een boek van ruim driehonderd pagina's te dragen. Dat lukt behoorlijk goed in 'Jan Terlouw. Jeugdboekenheld op het Binnenhof'.

Boerboom bewondert de uomo universalis die erin slaagde het al afgeschreven D'66 - een meerderheid van de leden, maar niet de vereiste tweederde meerderheid stemde in 1974 voor opheffing - uit de dood te laten herrijzen.

Terlouw vormde de beweging die het politieke systeem wilde opblazen, om tot een volwaardige sociaal-liberale partij. Hij zette onderwerpen als innovatie en milieu op de kaart, en dreigde met een kabinetscrisis om de bouw van de Oosterscheldekering door te drukken.

Tegen dat miljardenproject kan verschillend worden aangekeken. En ook op andere momenten blijft 'Jeugdboekenheld op het Binnenhof' niet blind voor schaduwkanten van Terlouw. Die kon behoorlijk ijdel zijn: "Het is leuk, als je vergadert over iets, er staan dertig journalisten voor de deur te wachten op een besluit, je komt naar buiten, de camera's flitsen, je zegt wat en vier minuten later hoor je jezelf op de radio! Ja, daar kickte ik wel op."

Soms kon Terlouw star zijn als het om kleinigheden ging. Allergisch voor langdradigheid ook, wat zijn relatie met PvdA-voorman Den Uyl (buitengewoon breedsprakig) niet ten goede kwam. En de D66'er leed onder het calvinistische plichtsbesef dat hij van thuis had meegekregen. Dat maakte bijvoorbeeld dat hij zich als minister van economische zaken in de kabinetten-Van Agt II en III zo vereenzelvigde met zijn functie dat hij min of meer vergat dat hij ook nog partijleider van de Democraten was. Het leidde zijn politieke ondergang in, een afscheid dat hem zeker in de jaren daarna behoorlijk verbitterd maakte.

Er ging een politieke bliksemcarrière aan vooraf. De domineeszoon Terlouw, aanvankelijk kernfysicus, besloot rond zijn veertigste het roer om te gooien en de politiek in te gaan. Via de Utrechtse gemeenteraad en een lidmaatschap van de Tweede Kamer werd hij binnen drie jaar partijleider. Hij volgde D66-oprichter Hans van Mierlo in 1973 op als fractievoorzitter.

Het contrast kon nauwelijks groter: een origineel, charismatisch, filosofisch, flamboyant en rommelig type werd ingeruild voor een calvinistische, analytische, degelijke en geordende bèta. Veel Democraten vonden het best verfrissend. Al leidde het soms tot spanningen, ook met Van Mierlo die lid van de fractie bleef.

Zo ongeveer tegelijk met zijn debuut in de politiek was Terlouw ook begonnen met schrijven, geïnspireerd door het succes van de verhalen die hij zijn kinderen vertelde voor het slapengaan. Tijdens zijn periode in de Tweede Kamer bleef Terlouw jeugdliteratuur publiceren. Een deel van de critici hekelde zijn oubollige taalgebruik en boodschapperige toon. 'Koning van Katoren' zagen sommigen als een verkapt D66-programma voor de jeugd. Zelf had hij soms ook zijn twijfels. Maar de verkopen waren er niet minder om en Terlouw won Gouden Griffels.

Tegenwoordig schrijft de oud-politicus (inmiddels 84) thrillers met zijn dochter Sanne, maar ook in jaren zeventig en tachtig verschenen er al boeken voor volwassenen: een door het politiek bedrijf geïnspireerde roman 'De Derde Kamer' en 'Naar zeventien zetels en terug', een dagboekverslag over zijn tijd in een vechtkabinet met Van Agt en Den Uyl. "Notities gedrenkt in liters azijn", schreef commentator Willem Breedveld in deze krant na verschijning van de laatstgenoemde titel.

De combinatie van Binnenhof en boeken levert soms steken onder water op. Marcus Bakker, fractievoorzitter van de Communistische Partij van Nederland en sterk in het debat, riep tijdens een discussie: "Voorzitter, hij vertelt weer sprookjes!" Toen het in de jaren tachtig minder ging met zijn partij, kon een krant het niet nalaten om Terlouw te beschrijven als 'de politicus die als kinderboekenschrijver wél prijzen won'.

De biograaf legt, daar waar het relevant is, verbindingen tussen literatuur en leven. Hij vergeet bovendien Terlouws jonge jaren en Nachleben niet. Na zijn vertrek uit Den Haag was de D66-politicus secretaris-generaal van de Europese Conferentie van Transportministers, commissaris van de koningin in zijn geboorteprovincie Gelderland en vervulde hij tal van bestuursfuncties. Op hoge leeftijd bruist hij tot op de dag van vandaag van de ideeën en initiatieven.

Wellicht had Boerboom zichzelf als biograaf nog wat nadrukkelijker een stem kunnen geven. De analyse aan het einde laat hij nu grotendeels aan Terlouw en zijn naasten over. Wetenschapper, schrijver en politicus was hij. Zelf voelt hij zich het meest wetenschapper. Al het andere kwam pas later en werd beïnvloed door zijn onderzoekende kijk op de wereld.

Over zijn tijd op het Binnenhof zegt hij: "Mijn hele leven overziend is dat toch het centrale deel geweest. Ik ben tenslotte zestien jaar parlementariër geweest, daar ligt toch het echte centrum van mijn leven." Tegelijkertijd relativeert hij zijn auteurschap niet meer zoals in vroeger tijden: "Misschien is toch het belangrijkste wat ik gedaan heb, boeken schrijven voor de jeugd, en dan rond het centrale thema: loop niet om de problemen heen."

Zo lijkt Terlouw niet echt te kiezen tussen zijn identiteiten. Typisch D66, zullen critici roepen. Een recept voor een rijk en gevuld leven, kun je ook zeggen.

Joep Boerboom: Jan Terlouw. Jeugdboekenheld op het Binnenhof Boom; 326 blz. euro 19,90

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden