Ian McEwan: Mild over de menselijke natuur

"Grote veranderingen ten goede zijn vaak het gevolg van eigenschappen die je geneigd bent af te wijzen." (EPA )

Details, niet de grote onderwerpen, inspireren de Britse schrijver Ian McEwan. Toch is ’Solar’, zijn nieuwste boek, deels het resultaat van idealisme en betrokkenheid. Verwerpelijk gedrag kan een aanzet zijn tot een betere wereld.

Hoe is het om succesvol en beroemd te zijn? McEwan, aardig en ingetogen, ernstig en aandachtig, kijkt geïntrigeerd op bij deze vraag, die normaal voorbehouden is aan tieners die een beroemdheid ontmoeten.

Maar in eerste instantie gaat de vraag niet over zijn eigen ervaringen maar over Michael Beard, de hoofdpersoon in ’Solar’, winnaar van de Nobelprijs voor Natuurkunde die voor hem tegelijkertijd een erkenning en een definitieve, zelfs verlammende lotsbestemming is. Zijn omgeving tilt Beard op, hecht zijn naam en faam aan pretentieuze projecten en het briefpapier van gewichtige organisaties. Zijn omgeving gebruikt hem om fondsen los te peuteren bij onnozele ministers en ambtenaren. En misbruikt hem als het, uit naijver of sensatiezucht, goed uitkomt.

„Beard leeft in de schaduw van de persoon die hij ooit was”, zegt McEwan. „Zijn Nobelprijs steunt op het vuur waarmee hij als twintiger met natuurkunde bezig was en die hem die ene briljante gedachte heeft opgeleverd.

„Inderdaad herken ik ook persoonlijk de druk die mensen op je kunnen uitoefenen als je succesvol bent. Schrijven vereist rust en routine en soms is het een strijd om beide op te brengen te midden van een omgeving die graag met je op de loop wil gaan.”

Sinds Solars protagonist Michael Beard een gelauwerd wetenschapper is, ontbeert hij de prikkels om zich nog verder te ontwikkelen. „In feite heeft hij na zijn prijs winnende prestatie nooit meer iets wetenschappelijks gedaan”, zegt McEwan. „En hij maakt zonder enige gêne misbruik van zijn situatie. Schandelijk allemaal, maar in feite is hij een mens als iedereen.”

Daar zit het raffinement dat McEwan ook in andere werken heeft laten zien. Door zijn lezers intens deelgenoot te maken van de geesteswereld van zijn hoofdpersoon, maakt hij hen in zekere zin medeplichtig. Niet in alles is Michael Beard onsympathiek, wreed en onredelijk. Gezien door zijn ogen klinkt de pseudowetenschap van kunstenaars en wereldverbeteraars inderdaad absurd en vraagt de wereld er voortdurend om te worden belazerd.

Beard weet dat de handtekening die hij ooit zette onder een project voor windturbines een heilloos, tijd en geld verslindend project in gang heeft gezet. Had hij dan moeten ingrijpen? Het zou hem hebben gesierd, maar het is nauwelijks cynisch, eerder realistisch om te betwijfelen of deze tanker dan nog van koers was veranderd.

McEwan ziet het met eigen ogen, steeds als hij conferenties bezoekt over het klimaatprobleem. De vonk tot het schrijven van ’Solar’ kwam op een conferentie in Potsdam, waar hij kennismaakte met een aantal Nobelprijswinnaars. Daar zag hij hoe ze teerden op hun prestige, maar ook de gevangene waren geworden van de rol die anderen hen hadden toebedeeld. En ook: hoe verlammend hoogdravendheid en idealisme kunnen uitpakken.

„De Klimaatconferentie in Kopenhagen was daar een ultiem voorbeeld van”, zegt McEwan. „Er kwamen 183 landen bij elkaar en er werden prachtige beloften gedaan, maar door eigenbelang en het politieke spel leverde het niets op.

„Het deed me denken aan het gedrag van mensen na Kerst: minder eten, afvallen. Mooie voornemens en argumenten waar niemand omheen kan, maar uiteindelijk vervluchtigt het toch. Het doet mij betwijfelen of zulke grootschalige conferenties ooit een doorbraak zullen bewerkstelligen. Ik geloof eigenlijk van niet.”

Het personage Beard is de verpersoonlijking van dit dilemma. Deze zelfzuchtige, principeloze en consumptie- en seksverslaafde man is een metafoor voor wat het klimaatprobleem, voor wie het positief wil bekijken, pas echt interessant maakt.

Mensen kennen de destructieve gevolgen van hun levensstijl best, maar hebben de grootste moeite te veranderen, enerzijds omdat ze ook maar in deze wereld zijn geparachuteerd en het probleem het individu totaal overstijgt, anderzijds omdat menselijk gedrag zelden het resultaat is van idealisme, maar veeleer is gebaseerd op de bevrediging van primaire behoeften.

Dit zou de lezer mild kunnen stemmen over de persoonlijkheid van Beard. Want hoe fout de weg ernaartoe ook was – en hoe slecht het ook afloopt – uiteindelijk staat er een groot park met zonnepanelen in de hitte van New Mexico. „Dat is er niet gekomen door een verheven idee van Beard, maar juist door zijn hebzucht en geldingsdrang”, zegt McEwan. „Dit boek is een verkenning van menselijk gedrag tegen de achtergrond van het klimaatprobleem. Je zou ervan kunnen leren dat grote veranderingen ten goede vaak het resultaat zijn van eigenschappen die je als redelijk mens geneigd bent af te wijzen.”

McEwan ziet een parallel met de industriële revolutie in de achttiende eeuw in de Engelse Midlands. „Die machines op kolen en olie waren niet het werk van ’goede’ mensen, maar van mensen die de productie wilden opschroeven en meer winst wilden maken. Ze kwamen er trouwens ook doordat mensen slim zijn en wetenschap bedrijven.

„De combinatie van die twee elementen – onze hebzucht en onze slimheid – kan ook in deze nieuwe industriële revolutie de doorbraak betekenen. Het klimaatprobleem is het gevolg van onze verslaving aan fossiele brandstoffen. Wil je dat veranderen, dan zullen steenkool en olie duurder moeten worden dan duurzame energiebronnen, bijvoorbeeld door de ontwikkeling van nieuwe technologie te subsidiëren.”

Hij is op dreef als hij over dit onderwerp praat, en het kost soms enige moeite om hem in het gesprek terug te leiden naar zijn boek. Hij lijkt het niet te kunnen helpen; de zoektocht naar stof voor het boek heeft hem betrokken gemaakt. En hoewel hij tijdens het gesprek slechts een glaasje water drinkt en de koekjes in het Amsterdamse hotel laat staan, vertoont zijn leven enige gelijkenis met het leven van Michael Beard.

Ook McEwan verbindt zijn naam en reputatie aan tal van maatschappelijke initiatieven. „Ik werk voor een stichting die zonnepanelen plaatst in Afrika en volgende week ben ik weer op een bijeenkomst om met kunstenaars over het klimaatprobleem te praten.” Gaan die het oplossen, zoals ook Beard zich knorrig afvraagt als hij met een stel kunstenaars op Spitsbergen zit? „Nee, maar dat is ook niet onze rol. Wij kunnen de menselijke natuur verkennen en mensen een spiegel voorhouden.”

En toch, zegt hij, hier is het niet het schrijverschap dat hem beweegt. „Ik beschouw dit als een verantwoordelijkheid die ik heb als burger”, zegt hij. Wel genoot hij van de studie van natuurkunde en de wetenschappelijke wereld die zijn boek vereiste.

„Zoals ik het ook leuk vond om me voor ’Amsterdam’ te verdiepen in musicologie of voor ’Zaterdag’ in neurochirurgie. Het zonne-energieproject dat ik beschrijf in ’Solar’ komt voort uit zorgvuldige studie en lange gesprekken met wetenschappers en zou volgens mij heel goed kunnen werken. Ik probeer er in mijn boeken altijd voor te zorgen dat het klopt.”

Hij glimlacht breed. „Het schrijven van een novelle vergt soms evenveel tijd als het behalen van een wetenschappelijke graad.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden