'Hysterie in de sociale media is compleet'

interview | Het journaal is voor publicist en hoogleraar Henri Beunders een rustpunt op de dag. Hij maakt zich zorgen over de razendsnelle opmars van het aanbod van nieuws, die is uitgemond in 'chaos' en 'hysterie'.

Henri Beunders sport en wandelt de laatste tijd vaker. Ook gaat hij meer naar de bioscoop. Pas nog zag hij 'Spectre', de nieuwe James Bondfilm. Voor een aantrekkelijk boek of populaire televisieserie trekt hij eveneens tijd uit.

"Je moet sterk in je schoenen staan in de chaos van deze tijd", legt publicist en hoogleraar Ontwikkelingen in de publieke opinie Henri Beunders (62) van de Erasmus Universiteit in Rotterdam zijn aangepaste levensstijl uit. "Je moet leidraden hebben, dan valt het best mee. Zelf kijk ik naar het journaal en lees ik kranten. Het journaal is voor mij een rustpunt van een kwartier. Dat lijkt me veel efficiënter dan dat ik de hele dag moet bijhouden wat er van minuut tot minuut in de wereld gebeurt. Na het journaal volg ik helemaal niks."

Voor hem belangrijke leidraden liggen verzameld in zijn studeerkamer. Ze bestaan uit een paar vellen papier. "Elke dag bij het opruimen van tijdschriften en andere troep zie ik ze. Het zijn de Tien Geboden, de Zeven Hoofdzonden en de Zeven Deugden. Telkens dacht ik: 'Waarom ligt dat er nog steeds'? Ik kan het wegdoen en toch doe ik dat niet. Het bleek toch een behoefte om weer houvast te krijgen in deze verwarrende tijden."

Internet en sociale media hebben in hun wereldwijde opmars hun voordelen bewezen, zoals de razendsnelle verspreiding van nieuws. Beunders ziet vooral de zorgelijke keerzijde, uitgemond in 'chaos' en 'hysterie'. "Mensen verzuipen in de berichtgeving", weet hij. "Zodra er iets gebeurt, krijgen zij een lawine over zich uitgestort. Iedereen doet mee. Kranten, televisie, radio. De sociale media slaan op hol. De maandag na de aanslagen in Parijs telden de drie kwaliteitskranten in Nederland elk tussen de vijftien en vijfentwintig pagina's over dat onderwerp. Waar is dat voor nodig na een weekeinde waarin radio, televisie en sociale media er bol van stonden? Het maakt mensen gestoord. Het leidt tot burn-out, depressiviteit, borderline."

Nikkelen Nelissen

Het verbaast Beunders enorm dat Nederland, in navolging van de Verenigde Staten maar meer dan welk ander Europees land, zo 'verslaafd' is geraakt aan de 'communicatierevolutie'. Hij wijst naar het tafeltje waarop zijn iPad ligt, zijn smartphone en een tablet, naast de huistelefoon. Verder zijn er nog een iPod, een cd-speler en de televisie. "We zijn Nikkelen Nelissen geworden met al de apparatuur die we aan ons lijf hebben hangen", vindt hij. "Nergens wordt zoveel gecommuniceerd als in Nederland. Fiets eens door de stad. Ik denk dat tachtig procent van het sociale verkeer wordt onderhouden met de mobiel op de fiets."

In Duitsland, waar hij dertig jaar geleden voor NRC Handelsblad correspondent was in Oost-Berlijn, is die chaos veel minder, constateert hij. Daar zijn ze veel conservatiever, een beetje 'tuttig' zelfs. Afgelopen zomer zag hij er tot zijn genoegen metroreizigers boeken lezen in plaats van hun iPhone in een ijzeren greep.

Maar bij een internationaal congres kort geleden in München fluisterde een jonge collega hem toch toe: "Ze zijn vrij hoor". Beunders begreep de boodschap niet en vroeg aarzelend: "Wie zijn vrij?" De collega: "De ontvoerde gijzelaars in Israel".

Beunders, nu: "Die gijzeling had drie uur geduurd en had ik helemaal gemist. Ja, wat kan mij dat schelen, een gijzeling van een paar uur. De verslaving aan nieuws, aan updates heeft bizarre vormen aangenomen bij veel mensen. Als mensen een proefwerk moeten maken voor school, moeten ze zich eerst met veel geweld 'ontnieuwsen'."

De digitalisering noemt de hoogleraar een 'onafgewerkt onderwerp', dat vereenzaming sterk in de hand heeft gewerkt. Dankzij de digitalisering kan een mens vanuit huis werken, plannen, bestellen, reserveren, kopen, ontvangen, contacten maken en onderhouden, eigenlijk alles. Het sociale verkeer van velen bestaat er nog uit dat ze 'keyboard warriors' zijn geworden.

"Misschien is dit toch een voortvloeisel van de revolutie die zich in 1968 in Nederland voltrok, de ontzuiling", overpeinst Beunders. "In feite hield die ontzuiling de individualisering in. Nederland is echt in revolutionair tempo de kerk uitgerend en heeft het individualisme omarmd. Dat voedt de behoefte aan media, communicatiemiddelen, televisie, radio, cd, internet en natuurlijk de telefoon om op de hoogte te blijven. Individualisering en emancipatie hebben geleid tot de huidige communicatiehysterie."

Individualisering vergroot het verlangen naar 'verbinding' met de ander, zegt Beunders. Technische hulpmiddelen als Twitter en Facebook zijn ogenschijnlijk prima om te communiceren. Maar voor dit laatste zijn minimaal twee partijen nodig. Wat als antwoord uitblijft?

Met een mengeling van verbazing en onbegrip: "Krijg je van studenten sms'jes waarin haast een verwijt doorklinkt. 'Ik heb een uur geleden naar je gemaild maar je hebt nog niet geantwoord'. De eis van geslaagde instante communicatie geeft grote teleurstelling en woede als een reactie langer of helemaal uitblijft."

Boos, nog bozer

Het verklaart volgens hem waarom mensen op bijvoorbeeld krantensites structureel boos reageren op alles en iedereen. "Waarom wordt er geschreeuwd, waarom zijn ze boos, terwijl we het in Nederland nog steeds beter hebben dan ooit? Het antwoord is dat ze zichzelf de belofte hadden gegeven dat ze eindelijk mee konden praten, zenden. Geëmancipeerde zenders, niet alleen ontvangers. Dan blijkt dat de enigen die hun website, blog of facebookverhaaltje lezen, zij zelf zijn. Dat het niemand anders interesseert. Allen hebben één hit, van hun zelf. Dat maakt ze nog bozer."

Al die meningen, in kranten, op televisie, radio, sociale media. Hij neemt er afstand van. "Claudia de Breij die over Irak praat. Ali B. over het zorgstelsel. Hou op. We amuseren ons kapot, vrij vertaald. Als ik naar kranten kijk, zeg ik dat ze kwalitatief veel beter, aantrekkelijker zijn geworden. Dat meen ik. Alleen drijven ze nu in een bad vol Monatoetjes. De krant is altijd een grabbelton geweest. Maar die ton is nu zo groot dat je kans loopt dat je erin verzuipt."

Hij komt terug op de berichtgeving over de aanslagen in Parijs. "Je wordt gestoord als je alles hoort en leest daarover. Dat zeggen psychiaters ook. Antidepressiva zijn de meest verkochte middelen. Strengere selectie moet binnen krantenredacties een onderwerp van discussie zijn, en een betere positiebepaling daarover ook. Daar ben ik voorstander van. Hun belangrijkste boodschap verdwijnt in een sneeuwstorm. Daar mogen kranten weleens over nadenken."

Hoe staat het met de journalistiek?

Media-ethicus Huub Evers (Trouw 23 september): Kranten werken steeds vaker met freelancers. Waar eerst de collectieve ethiek van de redactie gold, zie je nu een groei naar de individuele ethiek van de individuele freelancer".

Docente journalistiek Marijke van den Berg (Trouw 30 september): "Vroeger had je jongeren die geen krant lazen en geen journaal keken. Naar de huidige tijd vertaald, zijn dat nu de vluchtige gebruikers van sociale media".

Docente en onderzoeker media en communicatie Bernadette Kester (Trouw 14 oktober): "Sommige mensen spreken van een crisis in de journalistiek, anderen juist van een nieuwe uitdaging met mogelijkheden".

Lector journalistiek en innovatie Alexander Pleijter (Trouw 11 november): "Het is niet zo dat ineens twintig procent van de krantenlezers is verdwenen. Dat gaat geleidelijk, met één, twee, drie procent".

Dit is het slot van een korte serie over journalistiek. Uit eerdere interviews in deze serie:

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden