Hyperbewust en haperend door het leven

Vierde roman van Marja Pruis over vrouw die worstelt met liefde en loyaliteit

Marja Pruis, critica bij de Groene Amsterdammer, laat al jaren een eigenzinnig geluid horen in de Nederlandse literatuurkritiek. Haar vorige boek 'Kus me, straf me' (2011) haalde de shortlist van de AKO literatuurprijs (tegenwoordig ECI). Verrassend voor een bundel met voornamelijk essays, maar verdiend was die nominatie zeker. 'Kus me, straf me' stond vol scherpzinnige en vermakelijke observaties over lezen en schrijven. In een interview met NRC liet Pruis weten dat ze ondanks de goede ontvangst van haar essays en eerdere boeken voelde dat ze 'die eerste echte roman' nog moest schrijven. Nu, vier jaar later, is er 'Zachte riten', haar vierde roman.

Hoofdpersoon in 'Zachte riten' is de poëziedocente Guusje Bouhuys, single, midden veertig, huisvriendin van een universitair docent en zijn modelgezin, zus van Lucas. Lucas is jaren geleden omgekomen bij een militaire missie, maar hij blijft een belangrijke rol spelen in het leven van Guusje: "de macht van de doden is dat wij denken dat zij ons de hele dag zien." De collega bij wie ze kind aan huis is wordt verdacht van plagiaat bij zijn proefschrift. Dit gegeven drijft de handeling voort.

Na een lange proloog in New York, waar de jonge Guusje een merkwaardige dame interviewt, speelt het verhaal zich verder af in het kringetje van de universiteit. Er is een arrogante hoofddocent, een briljante maar mogelijk dus sjoemelende promovendus, er zijn studenten met een keur aan sympathieke eigenaardigheden. De gebeurtenissen spelen zich af in restaurants, koffietentjes, een receptie, een feestje bij iemand thuis. Veel gebeurt er niet - behalve in het hoofd van Guusje, die de lezer de oren van het hoofd praat over van alles en nog wat.

Onlangs schreef Pruis over schrijfster Nell Zink dat ze haar gedachten te veel liet ondersneeuwen door gebeurtenissen. In 'Zachte riten' is het tegenovergestelde aan de hand. Ik raakte regelmatig de draad van de gebeurtenissen in het boek kwijt door alle gedachten van Guusje. Steeds onderbreekt haar babbelende brein de handeling en de dialogen. Niet dat die ditjes en datjes vervelend zijn om te lezen, integendeel. Pruis is in topvorm in geestige terzijdes en rake observaties over het moderne leven.

Het gedelibereer heeft ook nog een andere functie: Guusje komt erin naar voren als een vrouw die bang is om te leven, die iedere situatie honderd keer beoordeelt, en die zelf lijdt onder haar hyperbewuste blik: "ik denk dat ik weet welk gedicht hij bedoelt. En ik denk dat het een daad van arrogantie is hem dit nu niet te zeggen. Ik denk ook dat dat denken niet helpt." Gelukkig komt ze tot rust als ze met haar studenten gedichten bespreekt en zoekt naar een antwoord op de vraag waarom poëzie een zaak van groot belang is. "Echte dichters willen de woorden op hun plek jagen."

Trouw blijven aan wie je liefhebt (de levenden en de doden), de angst om te leven, de waarde van poëzie, dat zijn thema's die Pruis aansnijdt. Maar die thematiek invoelbaar maken, daar slaagt ze niet geheel in. Daarvoor waaieren Guusjes gedachten te veel uit, de zijsporen hebben met de thema's van het boek vaak niets te maken, ze veroorzaken ruis. Op een zeker moment hoorde ik niet meer Guusje maar cultuurfilosofe Marja Pruis praten, de columniste met de heerlijke invallen, die deze invallen ook honoreert als ze er niet toe doen in het verhaal.

Marja Pruis houdt van raadsels en dubbelzinnigheid. In een motto van Cees Nooteboom roepen krekels in oktober, in de slotregels van het boek duiken ze weer op. Het interview met de vrouw in New York, die sterft en Guusje een bibliofiel boekje nalaat met dát interview in vertaling. Het wil allemaal heel graag iets betekenen, net als de titel, natuurlijk, maar wat? Wat zijn die 'zachte riten'? Je gaat op zoek naar een betekenis, speelt met mogelijkheden, maar dan lees je ineens weer deze observatie over poëzie: "het is alsof je er iets in zoekt wat je toch nooit vindt." Oké, denk je, laat maar.

'Zachte riten' is een geestig en vermakelijk boek, maar ook een boek zonder kern waarin de personages mij ontglipten. 'Die ene echte roman' van Marja Pruis gaat er vast komen, maar met 'Zachte riten' is de belofte die zij ons en haarzelf deed wat mij betreft niet helemaal ingelost.

Marja Pruis: Zachte riten

Prometheus; 264 blz. euro 19,95

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden