Hus: hervormer en held

Zeshonderd jaar geleden werd de Tsjechische kerkhervormer Johannes Hus op de brandstapel gezet. In het uiterst atheïstische Tsjechië is hij nog steeds een nationale held. Hoe kan dat?

De sterfdag van Johannes Hus is al jaren een nationale feestdag in Tsjechië. Het is deze maand zeshonderd jaar geleden dat de kerkhervormer als ketter op de brandstapel werd gegooid. Tsjechië geldt als een van de meest atheïstische landen ter wereld, maar in de 'Grootste Tsjech aller tijden'-verkiezing die nog tot december loopt, voert Johannes Hus voorlopig de lijst aan.

In Nederland staat Hus vooral bekend als wegbereider van Luther en de Reformatie. Dat er in kerkelijke kring aandacht wordt besteed aan zijn sterfdag en erfenis is dan ook niet verwonderlijk. Maar hoe kan het dat een land waar slechts twintig procent van de mensen zichzelf gelovig noemt, zo dweept met haar religieuze held?

"De Tsjechen zijn een klein volk en, net als Nederlanders, dol op hun helden", zegt Kees Mercks, docent Tsjechische cultuur en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Hus had heftige kritiek op de paus en de kerk, en verzette zich tegen de groeiende invloed van de katholieke Duitse elite in Bohemen. Mercks: "De Tsjechen voelden altijd de dreiging van germanisering."

Hus rekende daarmee af door een reorganisatie van de Karelsuniversiteit af te dwingen, waardoor de Bohemers het voor het zeggen kregen ten koste van de Duitsers. Ook deed hij een belangrijke toevoeging aan het Tsjechische alfabet. Hij introduceerde het diakritische teken 'ha¿ek' (dat haakje betekent, zoals op de c in dat woord). Dat bespaarde ruimte op het kostbare perkament door één letter overbodig te maken.

Dramatische tijd

Als kerkhervormer vond Hus dat de kerk best zonder een paus kon, de leken ook wijn moesten krijgen aan het avondmaal - tot dan toe alleen aan geestelijken voorbehouden - en dat de liturgie in de volkstaal zou moeten worden opgesteld. "Hus was een van de eersten ter wereld die zich verzette tegen de paus", zegt Mercks. "Daarmee is hij, net als Comenius twee eeuwen later, heel bepalend geweest voor de identiteit en het zelfbewustzijn van de Tsjechen."

Hoewel de volgelingen van Hus na zijn dood met geweld relatieve godsdienstvrijheid en autonomie hadden afgedwongen, was de strijd met de katholieke kerk nog niet gestreden. Dat Tsjechië tijdens de contrareformatie in 1620 werd ingelijfd in het Habsburgse Rijk en daarmee opnieuw onder Duitstalige overheersing kwam, was een flinke tegenslag. "Tijdens die rekatholisering werden overal kerken gebouwd door Duitsers en Italianen. Dat was voor de Tsjechen een dramatische tijd. Hun taal verdween steeds meer naar de achtergrond", legt Mercks uit. "Dat kwam het katholieke geloof niet ten goede. Het is daardoor nooit echt aangeslagen."

Er wordt weleens gezegd dat het communisme de Tsjechen atheïstisch heeft gemaakt, maar dat is volgens Mercks te kort door de bocht. De eeuwenlange strijd met de kerk had ervoor gezorgd dat de zoektocht naar een eigen nationale identiteit een anti-katholiek karakter had gekregen. Toen de kerken onder het communistische regime een gemarginaliseerde rol kregen toebedeeld, was dat voor veel Tsjechen een reden om het geloof maar helemaal te laten varen.

Dat Hus nog steeds als volksheld geldt, heeft dan ook weinig te maken met zijn religieuze standpunten. De Duitsers en de kerk waren een symbool geworden van overheersing van het Tsjechische volk. Hus, in 1415 op het Concilie van Konstanz tot de brandstapel veroordeeld, is daartegen vechtend ten onder gegaan.

'De waarheid overwint'

Geen wonder dat vooraanstaande Tsjechische politici als Tomáš Masaryk en Václav Havel Hus neerzetten als een nationale held. Masaryk was als eerste president van de Tsjecho-Slowaakse republiek sterk geïnspireerd door het protonationalisme van de middeleeuwse Hus, hij schreef zelfs een boek over hem. En toen Havel na de val van het communisme aan de macht kwam, bepaalde hij dat Hus' vermeende laatste woorden 'pravda vít¿zí' - 'de waarheid overwint' - de presidentiële banier moesten sieren.

Volgens Mercks is dat de werkelijke reden van zijn populairteit: "Het martelaarschap, het heldendom, het gevecht van David tegen Goliath, maakte Hus de eerste dissident in de Tsjechische geschiedenis."

Comenius in Naarden

Omdat het 600 jaar geleden is dat Johannes Hus op de brandstapel de dood vond, wijdt het Comenius Museum in Naarden twee exposities aan de Tsjechische hervormer. Comenius (geboren als Jan Amos Komenský) was een navolger van Hus die leefde van 1592 tot 1670. Vanwege zijn theologische denkbeelden moest hij in 1628 zijn vaderland ontvluchten. Hij belandde uiteindelijk in Nederland, overleed in 1670 in Amsterdam en werd in de Waalse kerk in Naarden begraven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden