Hup, zo het vuur in

Uitvaartondernemers moeten steeds meer inspelen op nieuwe wensen bij begrafenissen en crematies. Moslims, hindoes en creolen willen dat hun laatste gang ook in Nederland van de passende rituelen vergezeld gaat. Daarnaast hebben ook autochtone Nederlanders steeds vaker persoonlijke wensen. Een serie over nieuwe rituelen voor na de dood.

Elders kijkt er niet van op, al vergt het wel het nodige regelwerk. Hij wordt regelmatig gebeld door mensen met uitgesproken ideeën over de manier waarop ze begraven of gecremeerd willen worden. “Vaak jonge mensen”, zegt hij. “Ze weten dat ze dood gaan en winden er geen doekjes om.” Volgens de begrafenisondernemer zijn maar weinig mensen op de hoogte van de mogelijkheden die de Wet op Lijkbezorging biedt. Nabestaanden kunnen de begrafenis zelf regelen, zonder een uitvaartondernemer in te schakelen. Ze mogen persoonlijk aangifte doen van het overlijden van een familielid of vriend, en de kist op eigen houtje in elkaar timmeren. Zonder kist begraven of cremeren kan ook. Hoewel moslims en hindoes hier regelmatig gebruik van maken, staan autochtone Nederlanders er wat huiverig tegenover. Dit tot vreugde van medewerkers op crematoria en begraafplaatsen die het maar een griezelige bedoening vinden. Elders heeft een andere ervaring. “Laatst had ik een cliënt die zonder kist, in het bijzijn van familie en vrienden gecremeerd wilde worden. De dode was in een prachtige lap stof gewikkeld en ging hup, zo het vuur in. Achteraf vond iedereen, ook de nabestaanden die de dode begeleidden naar de verbrandingsruimte, het een onvergetelijke ervaring.”

Volgens Elders vinden de meeste begrafenissen in Nederland nog plaats volgens een vast stramien. “Echt niet iedereen heeft de behoefte anders met de dood om te gaan. Nederland kent nog steeds een erg magere afscheidscultuur. We hebben de christelijke en katholieke rituelen dan wel de rug toegekeerd, maar daar kwam niets voor in de plaats. Het lijkt wel alsof alles wat met de dood te maken heeft wordt weggestopt. Bejaardentehuizen en ziekenhuizen liggen meestal aan de rand van de stad. Dat is toch opmerkelijk.” Hoewel de regels op de wet van Lijkbezorging in 1991 aanzienlijk werden versoepeld, heeft zij nog steeds beperkingen. Het is niet toegestaan om iemand buiten een uitvaartcentrum te cremeren of te begraven. Een enkele keer wordt daar een uitzondering op gemaakt. Zoals laatst voor een antroposofische boer in Aalten die na eindeloos getouwtrek met de gemeente op het erf van zijn boerderij begraven mocht worden.

Voor de crematie gelden weer andere regels. Hoewel de wet het verbranden van lichamen in de openlucht, zoals in India en Suriname, verbiedt, mag de as in overleg met het uitvaartcentrum wel meegenomen worden naar huis. Voor veel mensen blijkt dat een moeilijke opgave. Martie Schellekens van begrafenisonderneming Westgaarde heeft het vaker meegemaakt. “Dan nemen mensen de asbus met de beste bedoelingen mee naar huis, maar krijgen ze slapenloze nachten. Het is toch een griezelig idee, zo'n urn van oma op het dressoir.” Ze begrijpt dan ook maar al te goed dat nabestaanden de as weer naar de begraafplaats terugbrengen. Of sterker nog, dat de as stiekem in de achtertuin wordt verstrooid. “Natuurlijk, de bus is verzegeld”, zegt Schellekens, “maar je staat versteld met hoeveel kracht mensen een blikopener kunnen hanteren.”

In de toonkamer van het uitvaartcentrum wijst ze op een serie simpele bruine potten in een hoek. “Dit zijn de gewone modelletjes”, zegt Schellekens. “Die worden nog steeds het meest verkocht. Al komen er wel steeds meer urnen met kleur en een andere vorm. “Kijk hier.” Ze pakt een goudkleurige bol in een kubus van de vensterbank en draait hem voorzichtig rond. “Hier begon het mee. Dit is toch meer iets om thuis op de schoorsteen te zetten dan dat graniet en marmer.” De meeste uitvaartcentra in Nederland houden de nieuwe trends rond de uitvaart nauwkeurig bij. Er zijn muzikanten die live optredens verzorgen en talrijke kunstenaars ontwerpen nieuwe modellen grafstenen en urnen. Het vorig jaar opgerichte tijdschrift 'Doodgewoon' besteedt er uitgebreid aandacht aan. Er bestaan urnen in de vorm van etenswaren zoals bloemkool, chorizoworst en bitterballen. Het is ook mogelijk de urn in te laten bouwen in het dashbord van de auto. Kunstenares Carolien Feldbrugge, de bedenkster van dit zogenaamde 'Bianca model' dacht hierbij aan dwalende weduwes die van motel naar motel rijden, met de as van hun echtgenoot dicht in de buurt. En er bestaat zoiets als een as-puzzel, waarbij een hoofdletter A in verschillende stukken is gezaagd. Handig voor nabestaanden die de as onderling willen verdelen. “Een leuk idee, zo'n as-puzzel”, vindt Schellekens. “Maar officieel is zo'n urn verboden. Het verdelen van as is volgens de wet niet toegestaan. Jammer hoor, ik heb weleens meegemaakt dat een Surinaamse familie haast ruzie kreeg over de plek waar de as gestrooid moest worden. Dan wilde de één dat het in de Marowijnerivier in Suriname terechtkwam en de ander vond dat het in Nederland moest blijven. Dan zou zo'n puzzel ideaal zijn.”

Volgens Schellekens is er in praktijk echter niemand die controleert of de as zich nog in de urn bevindt die de nabestaande mee naar huis heeft genomen. Thuis kan de as dus gewoon worden overgeschept in speciale medaillons die om de nek gedragen worden of op een mooi plekje verstrooid. Zelfs is het mogelijk om schilderijen van as te maken zoals de Franse schilderes Catherina de Luca doet. In een interview met het tijdschrift 'Doodgewoon' verklaarde ze haar geschilderde werken te zien als originele grafmonumenten die een plek hebben in de intieme omgeving van nabestaanden. Maar niet alleen de urnen krijgen andere vormen en kleuren. De uit negen vrouwen bestaande kunstenaarsgroep Memento heeft een uitgebreide collectie grafstenen die qua vorm en kleur net iets persoonlijker zijn dan de doorsnee grijze die overal op de begraafplaatsen staan. “Het probleem is alleen”, zegt Schellekens, “dat al die dingen steeds mooier worden maar ook kwetsbaarder. Op de begraafplaats hier hebben we bijvoorbeeld een prachtig gedenkteken van spiegelglas. Maar hoe groot is de kans dat zo'n ding in de winter stuk vriest? Daar moeten we toch op letten.”

Voor de kisten geldt dat probleem niet. Maar dan is er weer de voorwaarde dat een kist geen extreme afmetingen mag hebben. Zo extravagant als in Ghana, waar rijke boeren begraven kunnen worden in een kist in de vorm van een bonte koe, of een marktkoopvrouw haar laatste rustplaats krijgt in een rode glanzende peper, komt het in Nederland niet voor. Wel worden kisten beschilderd met wilde rozen, katten en poëtische gedichten. En er is een geval bekend van een architect die in een potlood begraven werd. Hier kreeg de begrafenisonderneming echter een probleem toen de punt van de kist niet in het graf paste en er een extra scharnier moest worden aangebracht.

“Het blijft gewoontjes in Nederland”, zegt Schellekens. “In Frankrijk bestaan supermarkten voor de dood. Daar kun je echt alles kopen. En in Italië bouwen ze hele kastelen om de graven heen. Maar dat is hier toch anders. Misschien vindt een groenteboer het wel leuk om een urn in de vorm van een bloemkool te krijgen, maar ik denk dat in Nederland de mensen toch wel moeten wennen aan al die nieuwigheid. Het verandert natuurlijk niet van de ene dag op de andere. Maar de trend is gezet, absoluut.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden