Hun stille held

Wanneer stijg je boven de anderen uit, vraagt leraar Gerwin - twintig dienstjaren - van der Werf zich af. Welke leraar zullen de leerlingen zich later nog herinneren?

Alle leraren zijn natuurlijk helden. Dat staat buiten kijf. Iedereen vindt dat ook, op dezelfde manier waarop iedereen politieagenten, verplegers en rioolwerkers helden vindt. En jongetjes van zeven die een uur lang in de regen hebben gevoetbald op een half ondergelopen veld en met 10-0 hebben verloren.

De laatste jaren is het woord 'held' zo gedevalueerd dat de betekenis is gaan aanschuren tegen 'beklagenswaardig figuur' of 'zielepoot'. Want laten we er niet omheen draaien: iemand die ruim veertig jaar leraarschap voor de boeg heeft - of achter de rug, dat komt er minder op aan - die wordt beklaagd in deze maatschappij. Het heldendom krijgt hij of zij er als een doekje voor het bloeden bij.

Ik ben de jongste niet meer, heb er al twintig dienstjaren op zitten, en de tijd dat ik kon geloven dat mijn leraarschap slechts een enkele stap in een veelzijdige loopbaan was ligt achter me. Eerlijk gezegd heb ik dat nooit geloofd, maar waar het om gaat is dat ánderen het konden geloven. Leraar zijn, dat is natuurlijk maar een fase, dat houdt zo'n jongen niet uit tot z'n 67ste. Je zag het ze denken, hópen bijna, in de ogenblikken nadat je had medegedeeld dat je leraar was op een middelbare school en dat je het, tja, eigenlijk best leuk vond. Veertig jaar pubers voor je neus, daar moet je toch niet aan denken?

Iedereen wil de beste leraren hebben, voor zichzelf of voor zijn kinderen, maar niemand wil het zijn. Sommige leraren willen het niet eens! Althans, geen veertig jaar. En dat is goed te begrijpen. De normjaartaak is te zwaar, de ene na de andere onderwijsvernieuwing wordt over je uitgestort, er wordt steeds meer van je gevraagd in begeleiding van leerlingen en omgang met ouders, je status is omgekeerd evenredig aan de werkdruk, enzoverder. Als je bereid bent dat veertig jaar vol te houden, dan wil de goegemeente je wel een held noemen.

W.F. Hermans noemde een held 'iemand die straffeloos onvoorzichtig is geweest.' Van een leraar kun je zeggen dat hij in elk geval één keer onvoorzichtig is geweest, namelijk bij het aannemen van zijn eerste betrekking. Dat dit straffeloos zou blijven mocht hij willen. Van Dale helpt je ook niet verder, 'dapper krijgsman, strijder die door moed uitblinkt', 'iemand die niet bang is'. Ikzelf ben bang voor elke les en zelden moedig. Je komt er niet uit zo.

Wat is dat dan, heldendom in het onderwijs?

Een paar weken geleden kwam er een hippe jonge vent (of nét niet meer jong, eigenlijk) een workshop geven in mijn lestijd. Het was een workshop hiphop en songwriting. Hij heette Dennis, 'maar in de muziekwereld heet ik Stenniz'. Hij schreef het ook op, stennis met een z op het eind. Hij vertelde over wat hij deed in de muziekwereld, en dat loog er niet om. Binnen een minuut had hij de drie jochies vooraan die altijd problemen maken helemaal ingepakt. Dj Stenniz had samengewerkt met Alicia Keys, Snoop Dogg, Rihanna en weet ik al niet wie. Hij liet wat beats horen die hij had gemaakt en rapte eroverheen. De boeven bekeken hem ademloos. Dennis was een instant-held. Ik voelde me een heel oude muziekleraar uit de tijd van Louis Davids. Daarna deden de leerlingen een opdracht, ze schreven een raptekst, het was best leuk, en iedereen deed goed mee.

Het volgende uur gaf hij precies dezelfde workshop aan een andere klas. Niks mis mee, doe ik ook zo vaak. Opnieuw vertelde hij over Snoop Dogg en schreef hij Stenniz op het bord. De uitwerking was op iedereen ongeveer hetzelfde, behalve op mij. Ik dacht: als je met Snoop Dogg samenwerkt, wat doe je hier dan? Bij de derde keer haakte ik af. Ik werd een beetje lacherig van dat 'Stenniz' en stelde vast dat de leraar die zijn status probeert te halen uit werk dat hij doet buiten de school uiteindelijk nooit een held kan zijn - zelfs niet voor leerlingen die dat allemaal reuze interessant vinden.

Dan is er natuurlijk de mythe van de populaire leraar. Deze volksheld, daar hebben we zo langzamerhand ook wel genoeg van. De popiejopie, ik zie altijd een gymleraar voor me die zelf iedereen keihard afgooit met trefbal om daarna high-fives uit te delen. Pas zag ik zo'n exemplaar op tv, bij een quiz. Hij was bloedfanatiek en in het

publiek zaten zijn schoolmeisjes om hem te bewonderen. Populaire leraren creëren altijd een cultus om zich heen, en in het middelpunt van die cultus staan zijzelf, nooit de leerling.

Ik noem het een mythe omdat er altijd een moment komt waarop de leerling ontdekt dat het een verhaal was, en dat hij of zij al die jaren tot het publiek behoorde in plaats van een van de spelers was. Het was leuk, maar je hebt ten slotte niks aan zo'n figuur.

Zoals Stenniz de held-voor-één-dag is, en de popiejopie de held in zijn eigen toneelstuk, zo is de enige goede docent als held onzichtbaar. Het ligt wel een beetje voor de hand dat te vinden: de stille held, de leraar die zijn leerling ziet staan, die luistert, helpt, complimenteert, die de leerling een richting op stuurt en er niets voor terug verwacht, geen bedankjes en zeker geen bewondering. Dit zijn vast de leraren die iedereen zich zal herinneren. Maar ze lijken ook een beetje saai en braaf, vindt u niet?

Wat maakt ze dan tot helden? Ik weet niet hoe ik dat moet uitleggen. Misschien dat een voorbeeld hier helpt, van Theo Thijssen, uit zijn boek 'De gelukkige klas' (1926). Zijn alter ego meester Staal bezoekt Louis, een jongen met polio die niet meer op school kan komen en ten dode is opgeschreven. Tot op het laatst neemt de meester schoolwerk mee, voor de vorm, heeft hij het idee - je moet toch wat. Maar Louis is bloedserieus en niet tevreden, want hij mist de rekenboekjes.

'Ik breng rekenboekjes óók mee', zei ik, met een zonderling gevoel van voldoening.

'M'n griffelkoker staat ook nog aldoor op school', sprak Louis.

'Zal ik je laten brengen, maandag, hoor. En je lei ook. Wou je je lei misschien óók hebben?'

Hij knikte gretig.

En zo zal het gebeuren.

Je moet een beetje door de ouderwetsheid en zieligheid heenkijken hier. Meester Staal is in dit voorbeeld de leraar die ineens beseft dat hij soms Zeer Belangrijk Werk doet. Soms, want meestal ploetert en tobt hij maar wat af. Hier dient hij de toekomst niet, hij helpt het kind niet echt vooruit, bedriegt hem zelfs een beetje (want Louis zal sterven), maar hij staat voor iets wat groter is dan hijzelf, dan zijn leerling of de school. Hij vertegenwoordigt het Goede.

Dan ben je dus een held.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden