Hun botten zijn te breken, hun passie niet

protest | Activisten in Zimbabwe maken zich op voor een nieuwe massademonstratie, morgen, tegen het schrikbewind van Robert Mugabe. Ze zijn ervan overtuigd dat het einde van het regime nabij is.

NIELS POSTHUMUS

Het Africa Unity Square in het hart van de Zimbabwaanse hoofdstad Harare staat symbool voor het land. De fontein in het midden spuit geen water meer. Eromheen missen volop tegels. Grasperkjes zijn vertrapt. Veel bankjes hebben geen rugleuningen. Het is een plein in verval, zoals heel Zimbabwe al twee decennia aftakelt: een land waar nog slechts 10 procent van de bevolking een formele baan heeft, dat een eigen munt ontbeert, waar de ooit zo succesvolle agrarische sector bij lange na niet meer genoeg voedsel produceert en waar verkiezingsoverwinningen worden gestolen.

Toepasselijk dus dat uitgerekend dit plein de geboortegrond vormt van de huidige, brede waaier aan protestgroepen in het land. De hashtags zijn er nauwelijks nog voor aan te slepen. #ThisFlag en #Tajamuka (betekenis: 'We komen in opstand') zijn de bekendste. Allemaal eisen ze het vertrek van Robert Mugabe. De 92-jarige president leidt Zimbabwe sinds 1980. Hij toverde het om van één van de meest welvarende Afrikaanse landen in de jaren tachtig tot één van de armste nu.

Demonstraties en stakingen volgen elkaar vooral de laatste drie maanden snel op. Ook morgen staat een grote betoging gepland, al heeft de politie dit protest verboden en grijpen de veiligheidsdiensten steeds harder in. Rond Africa Unity Square staan de hele week al vrachtwagens met oproerpolitie klaar. De sfeer is gespannen. Zoals te verwachten valt in een land waar een ondemocratisch regime zich niet meer helemáál zeker weet van zijn zaak.

Grenzen opzoeken

Op Africa Unity Square ontmoetten Charles Nyoni (35) en Dirk Frey (30) twee jaar geleden de prominente, verdwenen activist Itai Dzamara. Ze vertellen het op een anonieme plek ver daar vandaan. "Dat is veiliger", verklaart Frey. "We worden vaak gevolgd en afgeluisterd."

Het is geen grootspraak. Dzamara is al anderhalf jaar vermist. Hij startte eind 2014, toen de wereld even dacht dat het juist langzaam beter ging met Zimbabwe, 'Occupy Africa Unity Square'. Dzamara - destijds 35 jaar oud, journalist en vader van twee kinderen - besloot dat hij het onrecht en de ellende in zijn land niet langer alleen in de krant wilde beschrijven. Hij besloot in actie te komen.

Dzamara stelde een petitie op, adresseerde die aan Mugabe en schreef dat de armoede en corruptie in Zimbabwe niet langer acceptabel waren. Hij vroeg Mugabe af te treden en ging zelf naar het regeringsgebouw om zijn document te overhandigen. Dat getuigde van moed. Mugabe regeert met ijzeren vuist. Van kritiek is de president niet gediend. Dzamara besloot vervolgens tot een sit-in op Africa Unity Square. Elke dag zou hij op dat plein gaan zitten wachten, totdat Mugabe hem antwoord gaf. Hij maakte dit bekend op Facebook.

Nyoni vond hem er twee dagen later. Hij had het online bericht gelezen en sloot zich aan. Een week later volgde Frey - als enige blanke. De beweging groeide gestaag, maar bleef beperkt tot gemiddeld vijftien demonstranten per dag. De bescheiden omvang remde de groep niet. Integendeel, de sit-in groeide uit tot een beweging die juist allerlei vormen van verzet begon uit te proberen, vertelt Frey. Hoe ver konden ze gaan? Hoe reageerde de politie op verschillende acties?

Ze zochten de grenzen op. Ze begonnen protestmarsen te organiseren en werden steeds vaker door de politie afgeranseld.

Nyoni en drie andere Occupy-leden besloten zelfs een petitie het parlement binnen te smokkelen. Live op televisie boden ze die vanaf de publieke tribune aan bij de parlementsvoorzitter. Uiteraard wisten ze dat ze daarmee in de problemen zouden komen.

Toch hadden ze de gevolgen onderschat. Het tv-beeld ging op zwart. De vier werden gearresteerd. In een achterkamertje sloegen bewakers hen urenlang in elkaar. "Ze gebruikten van alles", vertelt Nyoni. "Stokken, elektriciteitskabels, laarzen."

Daarna werden ze naar de kelder van een politiebureau gebracht. "Kamer B15, dat vergeet ik nooit meer", zegt Nyoni. Agenten dwongen hen elkaar met stokken te bewerken. Er kwam een pistool op tafel. Wie weigerde zijn vrienden af te beulen, was zelf de klos. Middenin de nacht werden ze op straat gedumpt, meer dood dan levend.

Frey en Nyoni lachen er twee jaar later wat geforceerd luchtig om, net alsof het slechts om oud kattenkwaad gaat. "Het is een manier om ermee om te kunnen gaan", legt Frey uit. "Vergelijk het met de verstandhouding die vaak ontstaat tussen soldaten die samen een oorlog hebben meegemaakt."

Een paar maanden later verdween Dzamara. Gemaskerde mannen stormden in maart 2015 binnen bij de kapper in de wijk Glenview waar hij zat. Dzamara voerde op dat moment overleg met rivaliserende oppositieleiders en had hen volgens Frey bijna zover om de handen ineen te slaan. Kennelijk vond iemand bij de veiligheidsdiensten dat zijn invloed te groot werd.

De lawine komt los

Toch kwam het verzet in Zimbabwe pas een jaar na Dzamara's ontvoering werkelijk los. "Toen bleek de tijd rijp", zegt Frey. "Onze kleine groep radicalen was eerder al makkelijk in beweging te krijgen. Maar de massa erbij betrekken vonden we moeilijk. In Zimbabwe kijken mensen liever de kat uit de boom. Veel media weigerden bijvoorbeeld lang om over onze protestacties te berichten. Uit angst."

Omslagpunt was volgens hem de #ThisFlag-campagne van prediker Evan Mawarire. Hij wist tussen april en juli dit jaar de gedurfde protestacties van de Occupy-groep op de straat te verbinden met de breed levende passieve onvrede op sociale media. "Dzamara plantte het zaadje, #ThisFlag bracht het tot bloei", meent Frey. "Wij stonden twee jaar lang te stampen op een besneeuwde helling. En net toen we dachten dat de gehoopte lawine er misschien nooit zou komen, kwam zij toch opeens."

Het protest lijkt sindsdien moeilijk te stoppen. Zelfs nadat Mawarire in juli Zimbabwe ontvluchtte, traden onmiddellijk nieuwe leiders op de voorgrond.

Mensen als Sten Zvorwadza (47), die er niet over piekeren hun land te verlaten. Zvorwadza zit met een arm in het gips en de striemen van knuppels in zijn nek achter zijn bureau in een sober kantoor niet ver van Africa Unity Square. Twee dagen eerder is hij door politieagenten het ziekenhuis in geslagen. "Ik ben de tel kwijt hoe vaak me dit is overkomen", zucht hij nonchalant. Ook hij demonstreert al jaren tegen Mugabe. Hij is het gewend.

"Zimbabwe is mijn hele leven een gewelddadig land geweest", zegt Zvorwadza. Hij somt het op: in de jaren zeventig de strijd tegen het racistische blanke regime van Ian Smith; halverwege de jaren tachtig de massamoord van de kersverse leider Mugabe (een Shona) op de Ndbele-stam; in 2000 de bezettingen van blanke boerderijen; in 2005 het platgooien van huizen in de steden en het terugdrijven van mensen naar het platteland; en in 2008 de frauduleuze verkiezingen waarbij veiligheidsdiensten zo'n tweehonderd tegenstanders van Mugabe vermoordden en duizenden martelden.

Maar de protesten nu zijn een kantelpunt, verzekert Zvorwadza. "Ze stoppen niet meer. Mensen zijn minder bang. En het regime kan niet meer zo hard terugslaan als in 2008. De internationale gemeenschap kijkt nadrukkelijker mee. Daarom moeten bijvoorbeeld de Verenigde Naties de duimschroeven verder aandraaien."

Frey deelt dit enthousiasme. "Het regime is verzwakt ten opzichte van 2008", zegt hij. "Het heeft minder geld en er bestaat intern geruzie over wie Mugabe moet opvolgen. Dat geeft demonstranten meer ruimte." En Occupy speelt nog steeds een rol, verzekert hij. "We bezetten Africa Unity Square niet meer, maar we ondersteunen met onze ervaring de nieuwe protestbewegingen. We leiden het verzet niet langer, maar blijven een katalysator."

Angst voorbij

Toch zal het regime van Mugabe niet snel opgeven. Ernstig politiegeweld ligt dus op de loer. Maar de angst zijn Frey, Nyoni en Zvorwadza voorbij. "Ach, als ze mij willen vermoorden...", begint die laatste in zijn kantoor. "Leg me eens uit: wat is mijn individuele leven nu in verhouding tot de toekomst van een hele generatie? Ik doe het voor de toekomst van mijn land. Die passie is niet te breken." Hij heft zijn gegipste arm. "Alleen botten zijn dat."

Toch stokken zijn enthousiaste woorden snel daarna. "Kun je iets te drinken halen", vraagt hij opeens zacht. "De politie heeft me zo hard op mijn hoofd geslagen dat ik duizelig wordt nu ik zoveel praat."

Tegen de tijd dat er water voor zijn neus staat, moet hij echter plotseling weg. "Ik kreeg net een telefoontje", verontschuldigt hij zich.

"Silvanos Mudzvova, een leider van protestbeweging #Tajamuka, ligt in het ziekenhuis. Hij is vannacht ontvoerd en afgetuigd. Ik moet gaan kijken hoe het met hem is."

Een uur later blijkt dat er onder meer een teen van Mudzvova deels is afgesneden.

Bij eerdere protesten tegen de verdwijning van activist Itai Dzamara rukte de politie al massaal uit. foto HH

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden