Humor van Calvijn was subtiel en ironisch

Over het calvinisme doen volop vooroordelen de ronde. In de rubriek ’Calvijn voor dummies’ onderzoekt Trouw hun herkomst en waarheidsgehalte. Vandaag: waar komt het beeld vandaan dat calvinisten geen humor hebben? Viel er met Calvijn te lachen?

’Calvinisme en humor, dat is geen combinatie”, zegt professor Herman Selderhuis van de Theologische Universiteit Apeldoorn. „Tenminste, dat is het beeld. Maar ik ken genoeg calvinisten met humor, en niet-calvinisten met wie je niet kunt lachen.”

Volgens Selderhuis, die twee kloeke boeken over de reformator schreef, heeft Johannes Calvijn de schijn tegen. „Het leven is een tranendal, schrijft hij. Het is een ernstige zaak, er valt niets te lachen. Dat is allemaal waar. Maar de vraag is: is die opvatting typisch voor Calvijn, of dachten zijn tijdgenoten in de zestiende eeuw er net zo over?”

Dat laatste is het geval, zegt Selderhuis, en dat is niet verwonderlijk: er heerste in die tijd regelmatig pest, de kindersterfte was hoog. „Als je in zulke omstandigheden leeft, word je vanzelf zwaarmoedig.”

Opvallend genoeg, zegt Selderhuis, heeft die andere reformator Maarten Luther een veel beter imago dan Johannes Calvijn: Luther zou een joviale vent zijn die tafelredes hield waar de toehoorders om schaterden. „Maar ik kan er niet om lachen als ik ze nu lees.”

Wat Luther soms over Joden zegt, zouden we nu antisemitisch noemen, en ook over vrouwen was hij niet erg subtiel. Selderhuis: „Ik heb vier dochters en twee zonen, die ik eens een rede van Luther heb voorgelezen. Luther stelt daarin de vraag: ’Hoe kan het dat meisjes eerder rijp zijn dan jongens?’ En hij geeft zelf het antwoord: ’Onkruid groeit nu eenmaal sneller dan bloemen.’ Je begrijpt, mijn dochters vonden dat niet erg grappig. De jongens konden er wel om lachen. Maar toch, ik lees het maar niet meer voor.”

In hun strijd tegen de gevestigde kerk zetten de reformatoren ook humor als wapen in. In tekeningen, schilderijen en karikaturen werd met de paus en de katholieken de spot gedreven.

Luthers goede vriend Lucas Cranach de Oude – schilder, etser en graveur te Wittenberg – beeldde meermalen de paus af als antichrist. En ook in de omgeving van Calvijn circuleerden dergelijke afbeeldingen. „Ik betwijfel of die prenten grappig bedoeld waren”, zegt Selderhuis. „Ik denk juist dat ze bloedserieus waren, een serieuze poging om ongeletterde mensen een verkeerd beeld van katholieken te geven. Dus als je die zestiende-eeuwse karikaturen al als humor wilt zien, dan is dat humor ten koste van anderen. Dat lijkt mij niet gezond.”

Nee, zegt Selderhuis, de herkomst van het beeld dat calvinisten humorloos zouden zijn, moeten we niet zoeken in de tijd van Calvijn. „Ik denk dat de meeste vooroordelen over calvinisten niets met het calvinisme te maken hebben, maar met de Nederlandse volksaard. En die is echt niet pas in de zestiende eeuw gevormd. Onze mentaliteit is beïnvloed door de Moderne Devotie uit de veertiende eeuw. En in Zeeland, waar misschien wel de meeste calvinisten wonen, hadden de cisterciënzers vanaf de twaalfde eeuw veel invloed.”

Kortom, zegt Selderhuis, ver voordat het calvinisme bestond, was de ’calvinistische’ mentaliteit al ontstaan. En als die humorloos is, moeten we dat niet aan Calvijn wijten, want die werd pas eeuwen later geboren.

„Calvijn zelf had best humor”, zegt Selderhuis. „Hij was een intellectuele humanist, dus als hij iets grappigs schrijft, doet hij dat subtiel en ironisch. Er kwam hem eens ter ore dat iemand ternauwernood aan de verdrinkingsdood was ontsnapt, omdat hij net op tijd uit het water was gered. Calvijn merkte toen op: ’Een goede vangst vandaag.’

„Calvijn is geen Herman Finkers”, zegt Selderhuis. „Maar hij ontlokt je soms best een glimlach. Trouwens, weet je wat ik echt een humorloos land vind? Duitsland. Nu kun je veel zeggen, maar niet dat ze daar zo calvinistisch zijn.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden