'Humaner strafrecht is in ieders belang'

Hank Heijn, weduwe van Gerrit Jan Heijn, pleit voor een menselijker behandeling van levenslang gestraften 'Wat ze gedaan hebben, kan heel erg zijn. Maar er zit altijd een mens achter.'

De eensgezinde houding die de Noren uitstraalden na de aanslagen van Anders Breivik, op 22 juli in Oslo en op het eiland Utoya, is voor Hank Heijn een bron van inspiratie. "Een les voor de hele wereld", koestert zij de veerkracht van het Noorse volk na zoveel niet te bevatten moorden. "Zo móet het."

Zij vervolgt: "Premier Jens Stoltenberg was groots. Hij zei dat de straf, die de Noorse samenleving de dader kan geven, bestaat uit nóg meer openheid en nóg meer saamhorigheid. Dan schaam ik me een beetje als we in Nederland alleen maar roepen: 'strenger straffen'. Het geluid van Noorwegen had op geen beter moment kunnen komen."

Hank Heijn maakt vanaf vandaag deel uit van het Comité van aanbeveling van de stichting Forum Levenslang, een initiatief van juriste Wiene van Hattum van de Rijksuniversiteit van Groningen. De in 2008 opgerichte stichting bepleit een meer humane tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf in Nederland. Hank Heijn, weduwe van de op 9 september 1987 ontvoerde en, naar zeven maanden later bleek, dezelfde dag vermoorde Ahold-topman Gerrit Jan Heijn, wil met haar ondersteuning uitdragen dat verharding de maatschappij geen goed brengt. "Ik wil een pleidooi houden voor menselijkheid in het strafrecht omdat dit in ieders belang is, ook in dat van slachtoffers of hun nabestaanden", licht zij toe.

Met een handgebaar maakt Hank Heijn duidelijk dat ze niet staat te springen om publiciteit. Een interview met Trouw en een met 'Nieuwsuur' over haar betrokkenheid bij het Forum Levenslang, verder reikt haar publicitaire polsstok bewust niet. Maar als zij premier Mark Rutte, minister Ivo Opstelten van veiligheid en justitie, staatssecretaris Fred Teeven of een andere invloedrijke politicus ontmoet, zal zij hem aanspreken op de volgens haar harde noodzaak van een humane overheid, die (ook) levenslang gestraften perspectief biedt, en die zich niet laat meevoeren op alleen de golven van opportunisme, wraak, vergelding.

Geboren op Sumatra bracht zij een deel van haar jeugd door in een Jappenkamp. In 1956 huwde zij met Gerrit Jan Heijn. Een-en-dertig jaar later maakte Ferdi E. op een zonnig begonnen, maar uiteindelijk inktzwarte dag een einde aan het ultieme geluk dat zij en hun kinderen zo graag deelden met echtgenoot en vader Gerrit Jan. Naderhand vergaf zij de werkloze ingenieur Ferdi E. zijn nooit begrepen daad. Zij legde haar naastenliefde, tot troost van velen en soms tot onbegrip van anderen, uit in het boek 'De Verzoening', opgetekend door Alex Verburg.

Twee jaar geleden, toen Ferdi E. in Vorden, in de Gelderse Achterhoek, met zijn fiets onder een graafmachine kwam en overleed, wenste Hank zijn familie sterkte. "Het is veel beter te leven zonder wrok", is haar ervaring. "Mijn lichaam en geest zijn gezuiverd door er over te praten en te schrijven. Haat en wrok zijn als gif. Ik heb het vertrouwen in de mensheid nooit verloren. Anderen doen dat misschien wel. Humor kan helpen. Als je negatief blijft denken, doe je jezelf geweld aan. Wij hadden in de zeven maanden waarin wij moesten gissen naar het lot van Gerrit Jan alleen hoop. Als er geen hoop is, ervaar je alles heel anders. Dat geeft een fundamenteel verschil. Achteraf bezien waren die maanden een rouwproces."

Van strenger straffen krijg je een nog hardere samenleving, is haar overtuiging. "Ik heb niet zo'n hoge pet op van de gevangenisstraffen in Nederland", zegt zij. Te vaak hoort ze dat gevangenen vaak crimineler uit de cel komen dan toen zij er in gingen. Alleen maar mensen opsluiten, zonder vorm van begeleiding, beschouwt zij als een 'ouderwetse manier van optreden'. "Kijk naar de Verzoening in Zuid-Afrika onder bisschop Tutu. Dat heeft een andere en, voor mij, veel gezondere basis. Daar wordt zowel dader als slachtoffer gedwongen naar zichzelf te kijken en te leren van wat er is gebeurd".

Hoe anders ervaart Hank Heijn het juridische systeem in Nederland. Een strijdmodel noemt zij dit, dat 'zeer helaas het wederzijdse wantrouwen creëert en daarom polariseert'. "Zo is bekend dat Ferdi E. in de jaren voor de ontvoering van Gerrit Jan heel duidelijk 'gedreven' is naar een uitzichtloze situatie, waarin ook de juridische wereld een rol heeft gespeeld. Ferdi E. voerde tien jaar lang rechtszaken en is uiteindelijk zwaar gefrustreerd afgehaakt. Die frustratie zorgde ervoor dat Ferdi E. zijn ontvoeringsplannen ging bedenken. Heel interessant eigenlijk: ook in die fase heeft het functioneren van de rechtspraak invloed gehad op een moord!"

Eens las zij dat gevangenissen zo zijn ontworpen dat een gedetineerde de indruk heeft dat een ontsnapping, hoe moeilijk ook, mogelijk zou kunnen zijn. Als dat niet zo zou zijn, wordt al het leven en alle hoop weggehaald, denkt zij. "Net zoals bij ons met de ontvoering: de hoop houdt je op de been. Levenslang is natuurlijk heel verschrikkelijk. Het betekent dat iemand het uitzicht op de toekomst kwijtraakt, geen plannen kan maken, geen gezin kan stichten, geen vrienden kan maken. Daarom is het zo belangrijk dat een levenslang gestrafte altijd uitzicht heeft op eerdere vrijlating of versoepeling van de straf."

Ze citeert de brief die een 16-jarige Noorse jongen in een krant aan Anders Breivik richtte. De jongeling schreef: 'Je hebt de wereld getoond 'dat wanneer een mens zoveel haat kan laten zien, wij heel veel liefde kunnen laten zien'. Jouw werk heeft tegen zijn doel gewerkt. Wij hebben gemeenschap gecreëerd. Je hebt ons verenigd, je hebt onze zielen in brand gestoken. Je verdient geen dank, je verdient om te horen hoe je plan werkte. Velen zijn uiteraard boos. Maar ik ben niet boos. Ik vrees jou niet. Je kunt ons niet raken, wij zijn groter dan jij. Wij beantwoorden kwaad niet met kwaad, zoals jij dat zou doen. We vechten tegen het kwade met het goede'.

De brief van de Noor is haar uit het hart gegrepen. Ze hoopt dat Nederlanders net zo tolerant zijn als hij, anders dan de laatste jaren wel wordt gevoeld. "De verharding van de maatschappij komt denk ik doordat media en politici de mensen bombarderen met een eenzijdige visie: strenger straffen. Dat heeft te maken met angst en onzekerheid. Autoriteiten zijn van hun voetstuk gevallen. Er is weinig zingeving. Alle nieuws uit de wereld komt via televisie en internet de huiskamer binnen. Dat maakt ook angstig. Mensen ervaren dat buitenlanders banen innemen. Veel politici stimuleren de angst die hieruit ontstaat. Vanuit al die onzekerheden bestaat de neiging om op andere terreinen extra controle uit te oefenen en boosheid en frustratie te projecteren op misdadigers. Ik heb vroeger bij mijzelf gemerkt hoe dat principe werkt. In essentie zijn we zeker tolerant. Daarom is het humane tegengeluid van het Forum Levenslang belangrijk. Maar ook van rechters en juristen die telkens aangeven dat strenger straffen niet de oplossing is."

Naar haar idee en opvatting kan een vrij mens niet weten wat levenslang feitelijk betekent voor de gedetineerde die dit vonnis ondergaat. Net als andere gevangenen mag een levenslang gestrafte niet zomaar met de media praten. Aangezien hij nooit uit het cellenblok komt, zal zijn verhaal de buitenwereld nooit bereiken. En als hij onverhoopt toestemming zou krijgen om zijn relaas te doen, zal hij zelf niet willen, vermoedt Hank Heijn. "Je hebt een straf die duurt tot je dood bent. Alleen als er een lichtpuntje in de verte is, kan ik mij voorstellen dat zo iemand met de pers wil praten."

Wat er in een levenslang gestrafte omgaat? "Dat kan alleen degene weten die de straf krijgt. Iemand krijgt te horen dat hij moet zitten tot zijn dood en vervolgens verneemt hij dat dit echt de bedoeling is. Je kunt je eigenlijk niet voorstellen hoe dat voelt. Vaak wordt bij het opleggen van een zeer langdurige gevangenisstraf gezegd: 'Dat is zijn verdiende loon'. Dat geldt vooral bij levenslang. Wat ze gedaan hebben, kan heel erg zijn, laat hierover geen misverstand bestaan. Maar er zit altijd een mens achter. Je moet de mens niet alleen beoordelen op zijn daad."

Zij heeft veel in zichzelf en in haar omgeving moeten overwinnen om Ferdi E. te vergeven. Nog begrijpt niet iedereen haar. Zij noemt dat logisch: onbegrip mag. Maar voor zichzelf weet zij: "Het is de enige manier om de vicieuze cirkel van geweld, ook het geweld van woorden en gedachten, te doorbreken. Door aanvankelijk niet te vergeven, deed ik mijzelf heel veel geweld aan. Dat kwam in mijn lichaam, door allerlei fysieke klachten, naar buiten."

Er zijn moordenaars en moordenaars. De een moordt vanwege een mislukte drugsdeal of bij een roof, een ander vermoordt zijn naaste. Weer een ander hanteert het wapen uit wellust, vanwege religie, of als terroristische daad. Voor Hank Heijn maken moordenaars geen verschil. "Voor iedere levenslang gestrafte moet hetzelfde gelden. Vang ze op. Opbergen en de sleutel weggooien heeft niets met menselijkheid te maken. Het geeft er blijk van dat er geen inzicht is in wat een mens is. Wie kan nu zeggen hoe een terrorist over tien of twintig jaar denkt? Hoe iemand dan is en functioneert. Hoe vaak komt het niet voor dat mensen tot inkeer komen? Ferdi E. had van mij, zoals ik het nu zie, na vijf jaar, of eerder, of later, afhankelijk van zijn ontwikkeling, vrij gemogen als hij min of meer 'genezen' was. Zodat hij zich weer nuttig kon maken voor de maatschappij."

Een bijzondere categorie gedetineerden is stilaan die van de zedendelinquent. Samenleving en medegedetineerden kotsen hem uit. Hoe moeten we met deze mensen omgaan?

"Als mensen met een probleem", vindt Hank Heijn uit haar hart. "Mensen met een niet te beheersen emotie, die ze nog machtig moeten worden. Het is als met junks: zijn ze crimineel of patiënt? In beide gevallen moeten zij worden geholpen. Probleem met zo'n Robert M. is natuurlijk dat het zoveel emoties oproept. Begrijpelijk, het gaat om kinderen. Een vreselijke ervaring voor zo'n kind. Ik moet er niet aan denken. Maar dat neemt niet weg dat je die emoties opzij moet zetten als je naar het gedrag van Robert M. gaat kijken. Overduidelijk heeft hij een steekje los, omdat hij een ethische en intieme grens passeert. Hij verdient straf, dat is ons systeem, maar tegelijkertijd moet aan zijn 'genezing' worden gewerkt. Probleem is dat dit pas goed kan gaan als hij zelf meewerkt, er echt 'vanaf wil'. Dan hebben we het over een proces van jaren. Aan straf alleen heeft niemand iets. Wie leert daarvan? Iedere keer worden we teruggeworpen op de vraag wat onze mensvisie is. Is het 'eens een dief, altijd een dief' of kunnen mensen leren van hun onvolkomenheden en een bepaald gedrag achter zich laten. Van dat laatste ben ik honderd procent overtuigd. Bij een enkeling lukt het dan nog niet in honderd jaar. Maar als je de tijd zou worden gegeven, kwam het uiteindelijk dan ook goed."

Toen de zedenzaak van de Let Robert M. bekend werd, had zij net het boek 'Baltische Zielen' van Jan Brokken gelezen. "Puur toeval. Hij beschrijft de enorme puinhoop in Letland en hoe, liefdeloos, een groot deel van de jeugd daar opgroeit. Triest en verdrietig om te lezen. Grote kans dat Robert M. daar een slachtoffer van is. Nogmaals, daar praat ik zijn daden niet mee goed. Maar ook hier geldt: wat is je mensvisie? Is hij in en in slecht, of in essentie een goed persoon, die een groot probleem heeft? Maar je moet ontzettend oppassen wat je hierover zegt. Voor je het weet gaan anderen met je woorden aan de haal en ben je een 'pedovriend' of wat ook. Gelukkig kan men bij mij denken 'het is een 80-jarige vrouw die niet meer alles op een rijtje heeft staan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden