Hulpverleners worstelen met verplichte prikpil

© Jörgen Caris Beeld
© Jörgen Caris

Moeten falende ouders gedwongen aan de anticonceptie? Hulpverleners zijn verdeeld. Den Haag buigt zich vandaag over de verplichte prikpil. "Mensen kunnen moeilijk bevatten welke schrijnende gevallen we soms tegenkomen. Het gebeurt echt dat kinderen worden gemarteld."

Het dossier is even dik als treurig. "De moeder is zwakbegaafd maar kreeg wel zeven kinderen. Alle kinderen zijn uiteindelijk uit huis geplaatst", vat Bep van Veen de hoofdlijn samen. Van Veen werkt bij het crisisteam van Altra, een Amsterdamse instantie voor jeugdzorg.

Ze verleent crisishulp en komt bij veel disfunctionerende gezinnen over de vloer. Ouders met zware psychiatrische problemen bijvoorbeeld. Of ouders met schulden, verslaving, of geweld- en gedragsproblemen. "Maar wel met kinderen", onderstreept Van Veen. Om kinderen maakt ze zich namelijk vooral zorgen.

Neem nou die zwakbegaafde moeder die functioneert op het niveau van een zevenjarige. Kind één was van vader één, somt Van Veen op. "Dat kind is toen vermoord." Gruwelijk natuurlijk, ook omdat de vader de schuldige was. Gelukkig stond de moeder daarbuiten, maar haar partnerkeuze was nadien evenmin gelukkig. Dus vader twee kwam, ging en liet een kind achter.

Daarna was het de beurt aan vader drie. Ook hij ging. En liet een kind achter. Dit patroon herhaalde zich keer op keer.

Geen bedje
Bovendien bleek de moeder, tot groeiende wanhoop van de hulpver
lening, ongevoelig voor de opvoedsteun. "Ze liet haar kinderen bijvoorbeeld midden in de winter 's nachts doodleuk alleen thuis. Ze had een nieuwe vriend. Maar de flat was ijskoud en verwaarloosd. Er lag niet eens vloerbedekking op de grond. In de box lag het jongste kind te slapen, nog een baby. Maar in de box stónd ook een kindje te slapen. Een bedje was er voor hem niet", verhaalt Van Veen. "Intussen was de frituurpan aan want de dochter van twaalf wilde frietjes bakken. Zij had de moederrol volledig overgenomen. Wist zij veel dat baby's geen friet eten."

Wat Van Veen achteraf vooral bezighoudt, is de vraag: waarom moest die moeder liefst zeven kinderen krijgen? "Dat laagbegaafden ook behoefte hebben aan genegenheid, dat zij ook wel eens jeuk hebben, is begrijpelijk. Maar waarom moet dat dan tot zeven kinderen leiden?", zegt Van Veen.

Natuurlijk is anticonceptie een thema in de gesprekken die de hulpverleners voeren met falende ouders, zegt Nine Draaisma, gedragswetenschapper en verbonden aan de gezinshuizen van Altra. Daar worden kinderen opgevangen tussen de twee en zes jaar, na uithuisplaatsing. "Je leest dan in zo'n dossier dat een paar jaar eerder een broertje of zusje al bij ons in huis is geweest. Dat geeft te denken."

Geen zelfinzicht
Maar zo'n gesprek over anticonceptie is wel lastig. Vooral als ouders niet begrijpen wat ze verkeerd deden en zich daar ook niet bij kunnen neerleggen. Bijvoorbeeld omdat ze ieder zelfinzicht missen. Draaisma: "Ik héb toch een huis?, zeggen ze dan. En: 'Ik gééf mijn kinderen toch ook te eten?' Dat bij opvoeding meer komt kijken,snappen ze niet. Veel van deze ouders zijn zelf als kind ook uit huis geplaatst. Ze hebben daardoor weinig ervaring met het gezinsleven."

Waar vrijwillige anticonceptie faalt, lijkt dwang de oplossing, maar wel één met haken en ogen. Het beperkt het fundamentele recht op het krijgen van kinderen en is een inbreuk op de integriteit van het lichaam. Niemand hoeft in Nederland tegen zijn zin medicijnen of middelen tegen zwangerschap in te nemen, bepaalde de wetgever.

Extreme situaties
Toch is Ella Kalsbeek, voorzitter van de raad van bestuur van Altra en oud-staatssecretaris van justitie, voor gedwongen anticonceptie. Eens in de drie maanden een prikpil bijvoorbeeld. Jaarlijks komen daar in Nederland enkele tientallen structureel falende ouders voor in aanmerking, denkt zij. "Het gaat om extreme situaties. Je moet terughoudend zijn met zo'n maatregel. Het grijpt heel diep in."
Daarom moeten hulpverleners altijd eerst alles op alles zetten om met ouders een besluit te nemen over anticonceptie, stelt Kalsbeek. "Als dat mislukt, is het goed om te kunnen zeggen: dan stappen we naar de rechter."

Kalsbeek begrijpt welke emoties dit kan oproepen. "Maar mensen kunnen ook moeilijk bevatten welke schrijnende gevallen we soms tegenkomen. Het gebeurt echt dat kinderen worden gemarteld, soms tot de dood erop volgt. Er zijn ook onmachtige ouders die doorgaan met het krijgen van kinderen, hoewel er al twaalf uit huis zijn geplaatst."

Rondetafelgesprek
Tachtig procent van haar collega-bestuurders ziet wel wat in die anticonceptiemaatregel, schat zij. Het is ook winst dat Den Haag na jaren van blokkade bereid lijkt hierover na te denken. Vandaag is in de Tweede Kamer een rondetafelgesprek met deskundigen.

Hoe moet zo'n gedwongen prikpil worden georganiseerd? Natuurlijk heeft het geen zin om de politie te paard erop af te sturen, zegt Kalsbeek. Het zou kunnen passen in een zorgprogramma, denkt zij.

Maar hoe vaak moeten ouders falen voordat gedwongen anticonceptie ter sprake komt? Kalsbeek is op haar hoede. Grenzen aangeven is lastig. Ze vreest daarom ook dat uitvoeringsproblemen als alibi zullen worden gebruikt om de maatregel uiteindelijk niet in te voeren. "Dat wil ik niet."

Criteria
Het wordt in ieder geval zoeken zijn naar goede juridische formulering, zegt Kalsbeek. "Hoe die gaat luiden weten we nu nog niet. Ook daar is een maatschappelijk en politiek debat voor nodig."
Zelf denkt ze aan drie criteria. "Het falen van de ouders moet zeer ernstig zijn; ouders missen het vermogen om te leren en er moet al veel hulp zijn gegeven zonder dat het iets uithaalde. Maar mijn mening is er maar één. Het gaat erom dat we als samenleving naar een opvatting toegroeien."

De kosten van de zorg mogen nooit een overweging zijn om de prikpil op te leggen, onderstreept Kalsbeek. "Financiële motieven horen in deze discussie niet thuis. De maatregel moet bovendien omkeerbaar zijn. Wie nu zijn leven niet op orde heeft, kan dat over een aantal jaren natuurlijk wel hebben. Maar ik verwacht dat onder hulpverleners snel consensus zal bestaan over wie wel en wie niet voor zo'n maatregel in aanmerking komt."

Daarom is ze ook niet zo bang voor een glijdende schaal, waarbij de lat voor gedwongen voorbehoedsmiddelen steeds lager komt te liggen. "De mensen in het veld zijn wel de laatsten die hard willen zijn tegen cliënten. Ze zullen hier terughoudend mee omgaan", denkt Kalsbeek.

Rol hulpverlener
Ine Voorham, directeur van het Leger des Heils, dat landelijk duizenden kinderen en ouders onder zijn hoede heeft, gruwt bij de gedachte dat hulpverleners een rol krijgen bij het besluit wie wel of niet de prikpil onder dwang krijgt. "Dat mag je van de hulpverlener niet verwachten. Dan vraag je te veel", zegt ze in het hoofdkantoor van het Leger in Almere.

Ter illustratie wijst ze op een ervaring van enkele jaren geleden. Toen stuitten medewerkers van jeugdbescherming op kritiek en onbegrip nadat ze een pasgeboren baby ophaalden uit een ziekenhuis. "De rechter had beslist dat de moeder het kind niet zelf mocht opvoeden. Maar de reactie van de verpleging was duidelijk toen de jeugdbescherming daar een dag na de bevalling stond. Zoiets maakt het uitvoeren van een toch al zo beladen maatregel voor de medewerkers extra zwaar."

Voorham heeft bovendien moeite met de discussie over gedwongen anticonceptie omdat deze wordt gevoerd zonder de mensen wie het betreft, zegt zij. Er zijn wel allerlei cliënten- en patiëntenfora, maar daarin zijn deze mensen vaak niet vertegenwoordigd. Gedwongen anticonceptie roept bij de directeur van het Leger des Heils daarom ook associaties op met de oorlogsjaren, toen ook anderen beslisten over groepen mensen.

Huidige politieke klimaat
Anders dan Altra-voorzitter Kalsbeek is Marjan Boertjes, directeur van het Expertisecentrum van de William Schrikker Groep, helemaal niet blij dat het onderwerp gedwongen anticonceptie op de politieke agenda staat. De William Schrikker Groep is een landelijke instelling voor onder meer jeugdbescherming, betrokken bij ondertoezichtstelling van duizenden kinderen op jaarbasis. "Het is typisch een oplossing die past in het huidige politieke klimaat", zegt zij. "De teneur is toch vooral: we stoppen er een prikpil in en het is geregeld."

Maar eenvoudige oplossingen bestaan niet in de jeugdbescherming, meent Boertjes. Gedwongen anticonceptie zou zelfs averechts kunnen werken, vermoedt zij. "Je krijgt dat mensen zorg gaan mijden."

Ook in de huidige politieke verhoudingen zal het niet snel tot wetgeving komen, verwacht Leger des Heils-directeur Voorham. "Er is geen strakke lijn te trekken wie wel of niet voor deze maatregel in aanmerking komt." Criteria die hiertoe de afgelopen jaren zijn aangedragen, zijn volgens haar nauwelijks hard. Een zwakbegaafde moeder met kinderen zou bijvoorbeeld met intensieve zorg van hulpverleners en omgeving verder kunnen komen dan vaak wordt verwacht.

"De waarde van IQ is relatief", zegt Voorham. "Een IQ wordt niet alleen bepaald door aanleg, maar ook door omgevingsfactoren. Zo zou volgens onderzoek een IQ van 120, in een stimulerende omgeving 135 kunnen zijn."

Dat zou ook kunnen gelden voor een laag IQ, suggereert Voorham. Een goed netwerk rond moeder en kind kan op voorhand veel leed voorkomen. Daarnaast gelooft zij in de huidige werkwijze van het Leger, waarbij gestreefd wordt naar langdurige relaties met cliënten.

"Zolang deze mensen niet onder toezicht zijn gesteld, moet je dus op ze vertrouwen. Geloof me: iedere moeder wil het beste voor haar kind. Dat schept een basis om vrijwillige anticonceptie te bespreken."

Toetsing
Toetsing door de rechter van gedwongen anticonceptie is bovendien moeilijk, zo niet onmogelijk, betoogt Voorham. "Dan gaat het over het wegen van menselijk leed. Het leed van de moeder, die geen kind mag krijgen. Maar ook dat van het kind, dat mogelijk uit huis geplaatst wordt als het toch wordt geboren."

"De huidige praktijk is dat als het vierde of vijfde kindje wordt weggehaald, wij dan zeggen: zorg vooral dat je niet opnieuw zwanger wordt", zegt Voorham. "Dat is geen goede timing. Dat weghalen is de start van een rouwproces. Ieder rouwproces heeft zijn momenten van ommekeer en inzicht - anders kan je niet vooruit. Misschien is het de moeite waard te onderzoeken wat er gebeurt als op die momenten anticonceptie ter sprake komt."

Eerlijk ontmoedigen
Boertjes bepleit de aanpak van 'eerlijk ontmoedigen'. "Je moet deze ouders een zo helder mogelijk inzicht geven in wat ze wel en niet kunnen. Eerlijkheid, daar hebben ze recht op." Dat betekent dus uitleggen dat een nieuw kindje niet zo'n goed idee is gezien de kinderen die eerder uit huis zijn geplaatst. "En samen op zoek gaan naar een andere, zinvolle invulling van het leven zonder kinderen thuis."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden