Hulpvaardig zonder een winstoogmerk

Ziet u het een chimpansee doen: opstaan in de bus voor een stramme, bejaarde aap, of bloed geven voor een ziek apenkind? U dacht van niet. Maar behulpzaamheid blijkt toch van vóór de mensheid, de eigenschap zit er bij de chimpansee al in.

Dat schrijven antropologen van het Max Planck instituut (Leipzig) vandaag in Science. Niet dat chimpansees toeschietelijk zijn, maar ze helpen wel. Of zoeken zelf hulp. Daarbij tonen ze zich kieskeurig in de keuze voor een secondant.

Als behulpzame mede-aap blijken chimpansees nog stumpers. Waar kinderen van 1,5 jaar in vele situaties inzien hoe ze iemand van dienst kunnen zijn, beperkt het repertoire van chimpansees zich tot simpele handreikingen: zo pakken ze een voorwerp op voor iemand die daar zelf niet bij kan.

Goed, het is een begin. Dat wisten we toch: chimpansees jagen gezamenlijk, waarbij ze zich strategisch in de bomen verdelen. Blijkbaar rekenen ze op elkaar. Of niet? Wat een ordelijke klopjacht lijkt, kan best de som zijn van individuele acties van apen die allemaal trek hebben in hetzelfde boutje. Je ziet een achtervolging met de schijn van collectiviteit. Bij observaties in Tanzania kwam de chimpansee niet als een kameraadschappelijk jager naar voren: hij gaat erg op zijn eigen buit zitten.

Is onze hulp van hogere orde? De antropologen zochten antwoord door kinderen van 1,5 jaar en chimpansees van 3 voor dezelfde dilemma's te plaatsen. Zo liet iemand een pen vallen waar hij niet bij kon. Kind en chimpansee aarzelden even maar begrepen dat er werk aan de winkel was. Ze schoten te hulp, al kregen ze zelfs geen complimentje. Zonder winstoogmerk hielpen ze een vreemde.

Hier houdt de hulpvaardigheid van de chimpansee wel op, mogelijk bij gebrek aan inzicht. Een onderzoeker die, de armen vol met tijdschriften, alles in een kastje wilde opbergen waarvan de deuren dicht zaten, wachtte vergeefs op de aap. Die keek ook afwachtend toe toen de man probeerde boeken te stapelen waarvan de bovenste steeds weg gleed. En hij liet de man prutsen nadat een lepel door een gat viel dat te smal was voor 's mans handen.

Kinderen van 1,5 zijn snuggerder, en helpen ongevraagd. Niettemin, de chimpansees staken een handje toe als ze het probleem snapten. Die natuurlijke neiging stamt kennelijk van onze gemeenschappelijke voorouders en is niet uniek voor de mens, concluderen de antropologen.

In een andere studie uit Science maakt de chimpansee opnieuw een redelijke beurt. Hij weet wanneer hij de hulp moet inroepen van een medeaap en ziet al gauw in welke goochemerd hij het beste kan inhuren.

Er viel eten te verdienen, en wel in de volgende setting: een chimpansee zit in een kamer met middenin een traliehek. Daarachter ligt een plank met twee voerbakjes met lekkers. Aan weerszijden van de plank zit een oog waar een touw door is geregen, waarvan de uiteinden onder de tralies doorsteken.

Trek aan het touw, dan komt de plank naar je toe, snapt de aap. Hij moet beide einden gelijk naar zich toe halen, anders glijdt het touw door de ogen. Dat lukt als de einden dicht bij elkaar liggen, maar wat als er drie meter tussen zit? Achter in de kamer bevindt zich een klapdeur, gesloten met een houten pen. Als hij die wegtrekt, kan een andere aap naar binnen die de klus met hem zou kunnen klaren.

Dat gebeurde. Moest de chimpansee ver reiken voor de uiteinden van het touw, dan liet hij een compagnon toe. De eerste dag mocht hij er een paar uitproberen, en de volgende dag zaten achter twee klapdeuren een slimme en een domme hulp. Kon hij het alleen af, dan piekerde hij er niet over een luik te openen. Had hij geen keus, dan mocht de slimmerd assisteren. Dat wist hij nog van gisteren.

Nu moet je toch concluderen dat chimpansees hulp bij elkaar zoeken, en weloverwogen. Nou, laten we zeggen dat ze samenwerken, schrijft een commentator in Science, en dat ze dat doen als ze er beiden profijt van hebben. Maar helpen ze elkaar belangeloos? Dat deden ze ogenschijnlijk wel toen ze iemand een gevallen voorwerp aanreikten.

Een mooi gebaar, maar de commentator kent de apen te goed om niet te weten hoe egocentrisch ze zijn. Laat ze kiezen tussen een lekkernij voor zichzelf of ook voor een ander, dan kiezen chimpansees in de helft van de gevallen voor zichzelf. Terwijl kinderen van 3 jaar zich dan al van hun sociale kant laten zien. De behulpzame chimpansee? Daar wil de commentator eerst meer bewijs van zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden