Hulpclubs op zee zitten klem

Juli 2016. Vluchtelingen en migranten die gered zijn bij de Libische kust worden naar een boot van hulpverleningsorganisatie Sea-Watch gebracht. Beeld AP

Ruzie over een reddingsactie bij de Libische kust toont de dilemma's van ngo's. Ze zijn er om mensen te redden, maar maken ze het mensensmokkelaars niet erg gemakkelijk?

Ze laveren tussen kustwacht, marineschepen, mensensmokkelaars en overvolle boten. Hulporganisaties die mensen redden in de Middellandse Zee komen daarbij voortdurend dilemma's tegen. Dat maakte geruzie om een reddingsactie bij de Libische kust deze week nog eens duidelijk. Een gedragscode moet de soms nog jonge ngo's handvatten bieden.

Het was een illegale actie, stelde Sea-Watch gisteren in een persbericht. De reddingsactie van honderden migranten door de Libische kustwacht eerder deze week had volgens de Duitse hulporganisatie niet mogen gebeuren. De kustwacht onderschepte de overvolle houten boot en begeleidde de opvarenden terug naar het vasteland van Libië. 

Maar volgens Sea-Watch bevond de boot zich niet meer in de territoriale wateren van Libië en maakte de hulporganisatie al aanstalten om de opvarenden in veiligheid te brengen. De kustwacht stelt juist dat Sea-Watch de reddingsactie probeerde te hinderen. Bijna schampten de twee reddingsschepen elkaar.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld REUTERS

Helpende hand

Wie er gelijk had? David Hammond vindt het te vroeg om daar een oordeel over te vellen. De Britse advocaat en voormalig marineofficier richtte in 2014 de organisatie Human Rights at Sea op, een onafhankelijk maritiem platform voor mensenrechten. 

Het incident maakt volgens Hammond vooral de dilemma's duidelijk waar hulporganisaties op zee voor staan. "Het is hun taak mensen die op zee in gevaar zijn gekomen, te assisteren. Dat schrijft artikel 98 van het VN-zeeverdrag voor. Maar tegelijkertijd moeten ze ervoor waken de illegale tocht naar Europa te faciliteren."

Het risico dat hulporganisaties in die laatste val trappen is in de loop van de jaren groter geworden. "De eerste reddingsoperaties van hulporganisaties in 2012-2013 vanuit Malta waren nog eenduidig. Mensen midden op zee de helpende hand bieden." Ondertussen is het aantal mensen dat de oversteek naar Europa waagt toegenomen en de werkwijze van mensensmokkelaars meedogenlozer geworden. Overvolle boten met onvoldoende brandstof en eten worden de volle zee op gestuurd.

Kritiek

Dat heeft ertoe geleid dat hulporganisaties steeds meer richting Libië varen om mensen op tijd te kunnen redden. Sea-Watch is een van de clubs die de grens opzoekt: het schip van de bijna-aanvaring voer weliswaar niet in de territoriale wateren van Libië, maar wel in de zogenoemde 24-mijlszone waar de maritieme regels niet eenduidig zijn. In feite zou je kunnen zeggen dat de ngo's daarmee de smokkelaars in staat stellen steeds 'goedkoper' te werken.

De laatste tijd komt er dan ook in toenmende mate kritiek op de acties van hulporganisaties op zee. Een Siciliaanse aanklager onderzoekt zelfs de mogelijke samenwerking tussen ngo's en mensensmokkelaars. Ook het Italiaanse parlement dringt aan op een herbezinning van hun rol.

Die herbezinning wordt nog prangender als hulporganisaties in botsing komen met overheden, zoals deze week gebeurde. Sea-Watch stelde in een persbericht dat de actie van de Libische kustwacht illegaal was: 'De zeewet schrijft voor dat mensen in nood op zee naar de dichtstbijzijnde veilige haven moeten worden gebracht. Libië is een extreem onrustig land en wordt door de EU niet als veilig beschouwd'. Tegelijkertijd traint de EU de Libische kustwacht.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld Trouw

Wespennest

Al met al begeven ngo's zich in een rechtstatelijk en juridisch wespennest. Vooral voor de relatief jonge hulporganisaties, zoals Sea-Watch dat een paar jaar geleden door vier Duitse families werd opgericht, kunnen al die netelige kwesties ingewikkeld zijn. 

Met hen in gedachten heeft Hammond een gedragscode opgesteld die de organisaties wat houvast moet bieden voor hun reddingsacties op de Middellandse Zee. "Zo'n soort document bestond er nog niet. Doel van de gedragscode is onder andere om de transparantie rondom reddingsacties te vergroten. En mensen te laten begrijpen waarom hulporganisaties handelen zoals ze doen."

Hammond hoopt met zijn actie ook de coördinatie tussen ngo's onderling te stimuleren. De advocaat schat dat er ongeveer twaalf verschillende hulporganisaties actief zijn op de Middellandse Zee. Maar dat kunnen er nog meer worden: het staat iedereen vrij om een hulporganisatie op te richten en mensen die in zee in nood verkeren te redden. 

Nog niet alle ngo's die zich bezighouden met reddingsacties hebben de gedragscode ondertekend. Vooral de wat grotere zoals Artsen zonder Grenzen zetten bijvoorbeeld nog niet in hun handtekening. "Maar we zijn op het moment met een tweede editie bezig. Ik verwacht dat de wat grotere organisaties zich daar aan zullen verbinden."

Gedragscode

Human Rights at Sea heeft een vrijwillige gedragscode opgesteld om hulporganisaties handvatten te bieden bij hun reddingsacties op zee.

Daarin staat onder andere dat ze hun reddingsacties zonder enige vorm van partijdigheid moeten uitvoeren, dat die gericht moeten zijn op het redden van levens en niet gefocust mogen zijn op het geven van politiek commentaar. Hun missies moeten onafhankelijk van regeringen worden uitgevoerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden