Hulp bieden met de dood bekopen

De Russische priester Pavel Adelgejm overleefde sabotage aan zijn auto. Maar een poging een verwarde jongeman te helpen werd hem fataal. Vandaag wordt hij begraven.

Mnogoje leta! Vele jaren!, klonk het vorige week donderdag nog vrolijk uit tientallen kelen in de kerk van de Mirredragende Vrouwen. Parochianen en ook tientallen pelgrims zongen vader Pavel Adelgejm toe ter ere van zijn 75ste verjaardag. Vandaag, precies een week later, vindt de Russisch-orthodoxe priester zijn laatste rustplaats op de begraafplaats achter de kerk in Pskov, een middelgrote stad in West-Rusland aan de grens met Estland. Een 27-jarige man die na de verjaardag enkele dagen bij vader Pavel bleef logeren, stak hem tijdens het avondeten dood met een mes. "Wat heb ik gedaan?", riep de man, die vervolgens ook zichzelf in de borst stak maar het overleefde.

De brute moord op de eerbiedwaardige geestelijke heeft een schokgolf gezonden door de Russische kerk en roept associaties op met de nooit opgehelderde moord op priester Aleksandr Men, die in 1990 niet ver van Moskou vermoedelijk met een bijl werd doodgeslagen. Net als Men was vader Pavel een man die geen blad voor de mond nam en zei wat hij dacht, al werd hem dat door de zittende macht en vooral de Russisch-orthodoxe kerkleiding niet in dank afgenomen. 'De laatste vrije priester' van de kerk van Moskou, zo noemde de bekende religieuze publicist diaken Andrej Koerajev de vermoorde vader Pavel in een eerste reactie.

Adelgejm liet geen gelegenheid onbenut om zijn kritiek te spuien op de situatie in de Russisch-orthodoxe kerk, een kerk die hij als de zijne beschouwde en onder geen beding wenste te verlaten. Hij hekelde de steeds inniger wordende relatie tussen kerk en staat, de groeiende invloed van de hiërarchie binnen de kerk en wat hij beschouwde als de teloorgang van het geestelijk leven in de kerk. "De vriendschap tussen kerk en staat is een catastrofe voor de kerk. Bij ons in de kerk is het geloof vervangen door een ideologie", zei de priester in een vlak voor zijn dood opgenomen videoboodschap aan een kennis in Groot-Brittannië.

De afgelopen twintig jaar leefde vader Pavel in onmin met metropoliet Jevsevi, de aartsbisschop van Pskov, een niet aflatende strijd die veel energie van hem vergde. De aartsbisschop zat hem op alle mogelijke manieren dwars. Adelgejm moest vertrekken uit een parochie die hij twintig jaar had gediend en mocht ook geen dienst meer leiden in de houten kerk die hij zelf met financiële steun van protestanse kerken in Nederland had gebouwd bij een psychiatrisch kinderziekenhuis in de provincie.

Kwetsbaar
De Nijmeegse historicus Paul Baars kende vader Pavel goed. Baars is voorzitter van de oecumenische 'werkgroep kerken' van de stichting Stedenband Nijmegen-Pskov, die al 25 jaar bestaat. Hij komt jaarlijks in Pskov. De stedenband heeft in die periode meerdere projecten van Pavel Adelgejm gesteund, zoals een weeshuis in het stadje Piskovitsji. Volgens Baars, die zelf mede dankzij vader Pavel Russisch-orthodox is geworden, was Pavel in meerdere opzichten kwetsbaar. Mogelijk is hem dat noodlottig geworden. "Hij heeft jarenlang mensen in gevangenissen bezocht en veel mensen geholpen die in de problemen zaten. Daar zitten ook mensen tussen die wij 'sociaal zwak' zouden noemen. Mensen kunnen langskomen om hulp en dan geld proberen af te dwingen. Je weet niet altijd wie je in huis haalt, drank en drugs kunnen een rol spelen. Het lijkt erop dat iets in de laatste richting gebeurd is: een doorgedraaid iemand, die misschien wel is beïnvloed door de stemmingmakerij rond zijn persoon. Wanneer ik vader Pavel was geweest, had ik gas terug genomen. Hij is 75 geworden, maar hij kon niet stoppen. Iedereen die zich tot hem wendde, probeerde hij te helpen."

De Russisch-orthodoxe kerkleiding laat zich bij monde van diaken Aleksandr Volkov in soortgelijke bewoordingen uit. "Priester Pavel Adelgejm is, voor zover we kunnen oordelen naar de beschikbare informatie, het slachtoffer geworden van het uitvoeren van zijn herderlijke taak, zijn bereidheid iedere mens te hulp te schieten. Patriarch Kirill rouwt om de tragische dood van vader Pavel Adelgejm en bidt om rust voor zijn ziel."

Zijn kritiek op de kerk maakte Adelgejm ook kwetsbaar, vindt Paul Baars. "Hij bekritiseerde het gebrek aan dialoog, de autoritaire verhoudingen, protserige rijkdom, gebrek aan voorlichting en aandacht voor de sociale omstandigheden van mensen. Hij pleitte ook voor vrijlating van de leden van punkband Pussy Riot."

In 2002 gaf vader Pavel in een boek zijn visie op de Russisch-orthodoxe kerk en op zijn eigen betrekkingen met de kerkleiding. Volgens Adelgejm was er een diepe kloof ontstaan tussen bisschoppen en priesters, waar ze in de Sovjettijd nog als gelijken met elkaar omgingen. "In de tijd van het Sovjet-atheïsme werd een priester niet vernederd door de dierlijke angst voor een bisschop. Toen keken we het gevaar samen in de ogen en waren we bereid tot het martelaarschap, als God daartoe zou oproepen. We waren geestverwanten."

Vader Pavel kende dat gevaar maar al te goed. Zijn grootvader werd in 1937 als 'vijand van het volk' in Kiev gefusilleerd, in 1942 gebeurde hetzelfde met zijn vader. Pavel was toen vier jaar en zat in een weeshuis, omdat zijn moeder was gearresteerd en geïnterneerd. Later werden hij en zijn moeder verbannen naar de steppen van Kazachstan. Na de dood van Stalin in 1953 vestigden ze zich in de stad Karaganda, waar ze in het geheim nachtelijke kerkdiensten bij mensen thuis bezochten.

Toen hij dertien was, besloot Pavel dat hij zijn leven aan de kerk zou wijden. In Kiev woonde hij enkele jaren in het Holenklooster en overwoog monnik te worden. Maar zijn studie aan het seminarie moest hij van de rector afbreken wegens 'politieke motieven'. Hij keerde kortstondig terug naar Centraal-Azië, studeerde aan het Moskouse seminarie en vestigde zich in 1964 als priester in Oezbekistan, waar hij in het stadje Kagan een nieuwe kerk wist te bouwen, een bijzonder wapenfeit in een tijd van felle anti-religieuze overheidscampagnes. Mogelijk daarom werd hij in 1969 voor drie jaar naar een werkkamp gestuurd wegens 'laster van de Sovjetstaat'. In het kamp verloor hij een been tijdens een opstand van gevangenen.

In zijn boek vertelt Adelgejm hoe hij in 1972 weer vrijkwam en werd ontvangen door de aartsbisschop van Tasjkent. "We kenden elkaar niet. Toen ik met een been van berkenhout binnenkwam, zonder kruis, in andermans habijt, was de bisschop geroerd. Hij hing me een priesterkruis om, gaf me de zegen en omhelsde me. Die onderscheiding koester ik als een dierbare herinnering aan het vroegere wederzijdse begrip met de bisschop."

Dienaar van de duivel
De hartelijke ontvangst in Tasjkent stond in schril contrast met de gespannen verhoudingen met de kerkleiding die Adelgejm vele jaren later zou ervaren in Pskov, waar hij neerstreek in 1976 en na 1981 het middelpunt was van eerst één, later twee florerende, sociaal bewogen parochies. Alles veranderde met de komst van een nieuwe aartsbisschop in 1993, die de plaatselijke autoriteiten min of meer gelastte alle contacten met vader Pavel te verbreken. De kloof tussen hen leek onoverbrugbaar. 'Uitnodiging tot een dialoog' luidde de titel van het eerste hoofdstuk in Adelgejms boek. Maar bisschop Jevsevi was furieus, beschuldigde vader Pavel van laster en noemde hem 'een dienaar van de duivel'. In 2009 saboteerden onbekenden zijn auto. Adelgejm overleefde.

"Ik blijf de kerk dienen en preken, maar op de achtergrond", zei Adelgejm in zijn laatste videoboodschap. "Helaas is het kerkelijke leven in Rusland aan het doven, hoezeer het Patriarchaat het ook heeft over gouden koepels. Helaas geven die gouden koepels alleen uitdrukking aan de kerkelijke macht en de groei van de kerkelijke begroting dankzij staatsinkomsten." Hij stelde vast dat in de kerk "geen plaats overblijft voor Christus. Zijn naam wordt door de kerkleiding steeds minder gebruikt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden