Hulp aan christen-Jood was heldendaad

Holocaustcentrum Jad-Vasjem in Israël weigert de ’Medal of the Righteous Among the Nations’ postuum toe te kennen aan twee echtparen die tijdens de Tweede Wereldoorlog –- tevergeefs – hebben geprobeerd een aantal Joodse kinderen te redden van de ondergang. De ouders van de kinderen waren voor de oorlog vrijzinnig protestant geworden. De beoordelend instantie in Jeruzalem hanteerde als argument voor afwijzing dat ’de familie om die reden geholpen werd’.

Dat zal dus zoiets moeten betekenen als: natuurlijk helpen protestantse christenen hun eigen kerkleden, daar heb je kennelijk geen ’altruïstische persoonlijkheid’ voor nodig. Schijnbaar telt het niet dat deze mensen hun leven daadwerkelijk riskeerden om het leven van de kinderen te redden en verdienen zij volgens Jad-Vasjem dus geen hoge Israëlische onderscheiding.

De tragische vergissing die men daarbij maakt is dat het hier wel degelijk hulp aan Joodse kinderen uit een Joods gezin betreft. De naziautoriteiten die waren belast met de uitvoering van de Endlösung der Judenfrage maakten – op basis van de Neurenberger rassenwetten – geen onderscheid: Jood was je als je ten minste één Joodse grootouder had. Of je daarnaast lid was geworden van een christelijk kerkgenootschap, speelde geen rol.

De gedoopte Joden binnen het Duitse rijksgebied werden van meet af aan even slecht behandeld als de anderen. Om die reden vluchtte in de jaren dertig al een groep evangelische en protestantse predikanten van Joodse origine naar Nederland. Na de bezetting op 10 mei 1940 verging het hun en hun Nederlandse geloofsgenoten doorgaans even slecht als de Nederlandse en statenloze Joden in het algemeen.

Enkele jaren geleden heb ik een historisch onderzoek gedaan naar de lotgevallen van met name de protestants gedoopte Nederlandse Joden gedurende de oorlog. Dat is een treurig verhaal. Van meet af aan werden zij aan alle beperkingen en discriminerende maatregelen onderworpen die de Joden als geheel troffen gedurende de eerste bezettingsjaren. De kerken hebben daar eigenlijk nauwelijks tegen geprotesteerd.

Pas toen in de zomer van 1942 de deportaties begonnen en al snel met de eerste treinen richting Auschwitz ook naar Nederland gevluchte christen-Joden werden weggevoerd, kwam een aantal protestantse kerken gezamenlijk met de rooms-katholieke Kerk in verzet. Vanwege een interkerkelijk Overlegorgaan (het Convent van Kerken) werd met een telegram tegen de deportaties geprotesteerd. Dat leverde voor de christen-Joden die voor 10 mei 1940 in een christelijke kerk waren gedoopt een voorlopige vrijstelling van deportatie op. Niet meer dan dat. Er was maar heel weinig voor nodig om uiteindelijk toch gedeporteerd en omgebracht te worden.

Dat overkwam in augustus 1942 een groot aantal rooms-katholieke Joden die werden omgebracht uit wraak voor een moedig protest van aartsbisschop De Jong. Onder hen: de beroemde filosofe en mystica Edith Stein. Tegen haar heiligverklaring in 1998 werden nota bene van Joodse zijde ernstige bezwaren ingebracht.

Maar ook de andere gedoopte Joden verging het niet veel beter. Vrijwel alle statenlozen kwamen vroeger of later in Auschwitz om het leven. Een kleine groep Nederlandse gedoopten belandde via Westerbork, waar ze in een aparte barak waren ondergebracht, in Theresienstadt. Ook al genoten ze daar een enigszins beschermde status, het leven in het getto was zeker gedurende de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog dusdanig slecht dat het een wonder mag heten dat bijna tweehonderd van hen de oorlog overleefden. Een nog kleiner aantal overleefde door onder te duiken. Bij ontdekking gold voor hen zoals voor alle anderen: opsluiting in de S-barak te Westerbork en deportatie naar Auschwitz of Sobibor met het eerstvolgende transport.

Dat is de kinderen Sanders dus ook overkomen. Het is mij niet bekend welke consequenties hun arrestatie heeft gehad voor de gezinnen die zich hun lot hadden aangetrokken. In het slechtste geval werden ze streng gestraft wegens Judenhilfe.

Het moge duidelijk zijn: Jad-Vasjem heeft een volkomen misplaatst besluit genomen dat de kinderen van dappere en volstrekt altruïstische ouders ernstig heeft teleurgesteld of – om het met de journalist Dick Verkijk te zeggen: onverdiend verdriet heeft gedaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden