Huis met de Hoofden krijgt na eeuwen zijn boekenschat terug

Recent onderzoek legt onvermoede banden bloot tussen de Amsterdamse Bibliotheca Philosophica Hermetica en de geschiedenis van het Huis met de Hoofden aan de Keizersgracht, waarheen de hermetisch-filosofische bibliotheek verhuist.

Het lijkt wel een detectiveverhaal: op zoek naar werk van de 17de eeuwse Duitse theosoof en filosoof Jacob Böhme stuitten onderzoekers van de Amsterdamse Bibliotheca Philosophica Hermetica (BPH) in Zweden op oude drukken en handschriften die oorspronkelijk afkomstig zijn uit het Huis met de Hoofden, het toekomstige onderkomen van de BPH.

Morgen tekenen de gemeente Amsterdam en de nieuwe eigenaar Joost Ritman, stichter van de BPH, de overdrachtsakte van het in 1622 gebouwde Huis met de Hoofden. Geen ander 17e-eeuws grachtenpand in Amsterdam is zo authentiek bewaard gebleven.

Het huis diende lange tijd (1635-1779) als woonhuis van de roemruchte familie De Geer die warme banden onderhield met de Tsjechische geleerde Jan Amos Comenius (1592-1670), grondlegger van de moderne pedagogie en voorvechter van wereldvrede. Wapenhandelaar Louis de Geer, die koper- en ijzermijnen bezat in Zweden en optrad als adviseur en geldschieter van de Zweedse koning Gustaaf Adolf, zorgde ervoor dat Comenius een aanstelling kreeg om het Zweedse onderwijssysteem te hervormen. Louis’ zoon Laurens de Geer bood Comenius in 1656 onderdak aan in het Huis met de Hoofden.

Maar de familie deed veel meer. In de vrijhaven voor dissident gedachtegoed, die 17de-eeuws Amsterdam was, blijkt ze een spilfunctie te hebben gehad. Tijdens hun Böhme-onderzoek hebben medewerkers van de BPH ontdekt dat het Huis met de Hoofden een bibliotheek heeft geherbergd die inhoudelijk een grote overeenkomst vertoont met die van de BPH en zelfs een even groot aantal oude drukken en handschriften moet hebben bevat als de BPH nu in haar bezit heeft.

Bovendien blijkt dat de familie De Geer op grote schaal onderzoek en publicaties ondersteunde van dissidente schrijvers en filosofen, geheel in de geest van de vrije Republiek der Nederlanden. Ook een man als Abraham Willemsz van Beyerland (zie hierboven)moet kind aan huis zijn geweest in het huis met de Hoofden.

De onderzoekers deden hun ontdekking enkele weken geleden in de stadsbibliotheek van het Zweedse Norrköping. Daar bleek zich een grote collectie boeken te bevinden, die afkomstig zijn uit de bibliotheek van het Huis met de Hoofden. BPH-onderzoekster José Bouman legt uit hoe dat kan. „Louis de Geer had niet alleen nauwe banden met het Zweedse koningshuis, hij verhuisde ook naar dat land. Hij liet een kasteel bouwen in Finspong en verhuisde zijn boekencollectie uit het Huis met de Hoofden mee naar Zweden.”

In een van de vitrines op de Böhme-tentoonstelling wijst ze een boekje aan dat afkomstig is uit de ’Finspongssamlingen’ van de Norrköpinger stadsbibliotheek. Het heet ’Vergaderinge der noch resterende XXIII seer geestrijcke leer- en stichtelijcke brieven’ en bevat twaalf brieven Van Jacob Böhme, vertaald door Michael le Blon. „Dit is het enig bewaarde exemplaar van dit drukje uit 1653”, vertelt Bouman.

Uit verder onderzoek bleek dat de Finspong-collectie van De Geer nog veel meer dissident materiaal bevatte. Bouman: „Ook vonden we brieven en opdrachten waarin de familie De Geer, die tot de kring van Böhme-aanhangers behoorde, wordt geroemd om hun bescherming van dissident gedachtegoed. Er staat in Norrköping zelfs een standbeeld van De Geer.” Het Huis met de Hoofden is dus niet zomaar een mooi huis, meent Bouman. „Het krijgt over een paar jaar, na de verhuizing van de BPH, de functie terug die het al had in de 17de eeuw.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden