Huid wordt wijd, gewrichten seinen

Joke van Leeuwen geeft het nu een flinke sneer

Wat zou er gebeuren als je op het krukje gaat zitten dat staat afgebeeld op de nieuwe bundel van Joke van Leeuwen? Het ding, vanzelfsprekend getekend door de schrijfster zelf, oogt even wankel als sierlijk: het staat op drie poten, een vierde buigt elegant naar achteren, alsof het elk moment een stap gaat zetten. Valt de kruk om als je erop plaatsneemt, of neemt die je juist mee, naar wie weet waar?

Pijn en avontuur in één tekening, dat is ook zo'n beetje wat Van Leeuwens poëzie kenmerkt: grote thema's gevat in lichte woorden, die je anders laten kijken. Speels is haar werk vaak genoemd. Omdat haar taal zo lenig is, de typografie eigenzinnig, omdat tekst en beeld in haar werk zo als vanzelf in elkaar overvloeien.

En ja, ook in 'Het moet nog ergens liggen' staan gedichten die er uitzien als een wijnglas. Natuurlijk zijn er tekeningen, veel stoelen, een dansende, eentje met een rugleuning als trap, die reikt naar het oneindige.

Maar iets is ook veranderd, en misschien is dat vooral de nadrukkelijke aanwezigheid van tijd. Van 'het huidige tijdsgewricht', maar evengoed van de voortschrijdende tijd. Want ook in Van Leeuwens gedichten dringt het ouder worden door. 'We worden onervaren oud, zoals / mijn moeder eens, die langzaamaan / doorzichtig werd', klinkt het in een gedicht voor leeftijdgenoot Antjie Krog. Het lichaam, ooit zo vertrouwd, is niet meer hetzelfde: 'de huid wordt / wijd, gewrichten seinen.'

Maar ook de samenleving is op drift en Joke van Leeuwen, in wier werk het buitenstaandersthema nogal eens een rol speelt, kijkt ernaar met ogen van iemand die de dingen voor het eerst ziet. Dat kan leiden tot een gedicht over de absurditeit van meldingsplicht, waarin papieren en regels boven mensen gesteld worden:

'Maar melden moet dus eerst, want anders / geen beginnen aan. Ook niet ten overstaan / van wie bestaan ziet en in vel zal knijpen. / Vel telt niet. Nee. Helaas. Dus eerst bewijzen / er te zijn, want ooit te zijn geboren.'

Dat de 21ste eeuw, met zijn angst voor terreur, buitensporig wreed zou zijn, relativeert Van Leeuwen, in een lange opsomming van oorlogen en veldslagen door de eeuwen heen. Om die, nadat in de een-na-laatste regel Tweede Wereldoorlog voorbij is gekomen, te eindigen met: 'en toen werden we / welvarend en heel bang'.

Een reeks visioenen is het pièce de résistance van de bundel. Een serie droomachtige gedichten, die leidt langs verschillende plaatsen.

Maar al is de dichter buitenstaander, en krijgt het nu soms een flinke sneer, toch wordt in het slotgedicht, slotgebed, om erbarmen gevraagd voor de moderne mens: 'zie ons houvast zoeken met selfies / selfies met een stok, o onvindbare // erbarm u'.

Joke van Leeuwen: Het moet nog

ergens liggen Querido; 72 blz. euro 17,99

Tekst: Janita Monna

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden