Houellebecq heeft wel gelijk

De onwaarschijnlijkheden in Michel Houellebecqs omstreden roman 'Onderworpen' onttrekken twee zaken aan het zicht: de auteur koestert conservatief-katholieke ideeën - en die kunnen in de politiek zomaar de toon gaan aangeven. Ook in Nederland.

Maarten van Buuren (1948) was hoogleraar Franse letterkunde. Hij schreef (met Hans Achterhuis) 'Erfenis zonder testament. Filosofische overwegingen bij de tien geboden'.

Een hoogleraar aan de Sorbonne komt tijdens de presidentsverkiezingen van 2022 in politieke opstootjes terecht. Hij vlucht weg uit Parijs en hoopt in Spanje te wachten tot de rust is weergekeerd. Maar zijn reis wordt door aanslagen onderbroken. Hij strandt in het plaatsje Martel (departement Lot).

Martel is genoemd naar Karel Martel, de legerleider die in 732 de Arabieren bij Poitiers versloeg. Een kennis raadt de hoofdpersoon aan het nabijgelegen Rocamadour te bezoeken. Zo wordt de lezer binnengeleid in wat la France profonde wordt genoemd. Rocamadour is het oeroude bedevaartsoord waar de Zwarte Madonna, een primitief, zwartgeblakerd madonnabeeldje, vanaf begin twaalfde eeuw wordt vereerd. Het doet een onweerstaanbaar appèl op de hoofdpersoon om zich te bekeren, schrijft Houellebecq in 'Onderworpen':

De Madonna zat kaarsrecht; haar gezicht met gesloten ogen, zo ver weg dat het buitenaards leek, was gekroond met een diadeem. Ook het kindje Jezus, dat er eerlijk gezegd helemaal niet uitzag als een kind, maar eerder als een volwassene en zelfs als een oude man - zat eveneens kaarsrecht op haar knieën; het had eveneens gesloten ogen, en op zijn spitse, wijze en machtige hoofd rustte eveneens een kroon. Er school geen enkele tederheid, geen enkele moederlijke overgave in hun houding. Niet het kindje Jezus was hier uitgebeeld; maar, nu al, de koning der wereld. Zijn sereniteit, de indruk van geestelijke kracht, van onaantastbare macht die van hem uitstraalde was bijna angstaanjagend.

De hoofdpersoon treedt in de voetsporen van Joris-Karl Huysmans, de schrijver op wie hij is gepromoveerd. Huysmans was in de jaren tachtig van de 19de eeuw de voorman van de décadence: een groep schrijvers en kunstenaars die leefden in het besef deel uit te maken van een beschaving die in schoonheid ondergaat. Huysmans schreef een drietal decadentistische romans, waarvan 'Tegen de keer' (1884) de bekendste is. Ze markeren de geestelijke impasse waarin Huysmans terecht was gekomen. Collega-schrijver Barbey d'Aurevilly schreef naar aanleiding van Tegen de keer: "Na zo'n boek kan de schrijver alleen nog maar kiezen tussen de loop van een pistool of de voeten van het kruis". Huysmans bekeerde zich in 1892. Zijn latere romans 'En route' ('Onderweg') en 'La Cathédrale' (1895) doen daarvan verslag.

Na zijn bekering kwam Huysmans terecht in de beweging die wordt aangeduid als de anti-décadence. Maurice Barrès met zijn aansporing tot morele herbewapening behoorde daartoe, maar ook Charles Maurras, die de geboortegrond verheerlijkte en opriep tot herstel van de Franse monarchie. De anti-décadence mondde begin 20ste eeuw uit in de politiek-nationalistische beweging van Action Française.

Huysmans was 44 jaar oud toen hij zich bekeerde. De hoofdpersoon van 'Onderworpen' is precies even oud, als hij oog in oog komt te staan met de Zwarte Madonna. Maar terwijl Huysmans zich bekeert, schrikt de hoofdpersoon op het laatste moment terug: "De Madonna wachtte kalm en onvergankelijk in de schaduw. Ze was vorstelijk en oppermachtig, maar zij verwijderde zich in de ruimte en in de eeuwen, terwijl ik terugzakte op mijn bank, ineengedoken, beknot."

Houellebecq wordt net als zijn hoofdpersonen (en als Huysmans) heen en weer getrokken tussen geloof en zelfvernietiging. Zijn verlangen naar overgave aan het geloof is vanaf zijn eerste boek aanwezig, maar door iedereen over het hoofd gezien. In 'De wereld als markt en strijd' bezoekt de hoofdpersoon een jeugdvriend die priester is geworden en die hem bij herhaling bezweert 'zijn goddelijke natuur te accepteren'. Ik durf er mijn hand voor in het vuur te steken dat passages zoals deze en die van Rocamadour, ingegeven zijn door persoonlijke ervaringen. Bedenk ook dat Houellebecq getrouwd is geweest met een streng katholiek meisje van adellijke afkomst, en dat ze een zoon hebben. Houellebecq houdt deze episode van zijn leven angstvallig verborgen; maar ze geeft een onthullend inkijkje in wat ik maar de Houellebecq profond zal noemen.

'Onderwerping' is een politieke fictie. Houellebecq laat daarin diverse politieke bewegingen aan het woord die volgens hem de politiek van de nabije toekomst zullen bepalen. Dat zijn, naast de gaullisten en de socialisten, vooral het Front National en de Franse Moslimbroederschap. En hoewel hij benadrukt dat hij geen voorkeur heeft voor een bepaald politiek standpunt, spreekt hij op elke bladzij zijn sympathie uit voor wat je kunt omschrijven als een anti-moderne utopie.

In positieve zin put deze utopie inspiratie uit de beweging die paus Leo XIII in 1891 in gang zette met zijn encycliek 'Rerum novarum' ('Over de Nieuwe Zaken'), in 1931 voortgezet door paus Pius XI in zijn encycliek 'Quadragesimo anno' ('Veertig jaar later'). De sociale bewustwording van de katholieke kerk, die begin 20ste eeuw door Hilaire Belloc en R.K. Chesterton werd uitgewerkt tot de leer van het distributisme, heeft als belangrijkste grondslagen: het gezin als hoeksteen van de samenleving, corporatisme (het streven om de tegenstelling kapitalisme-socialisme te overbruggen door gilde-achtige ondernemingen), nationalisme, respect voor traditie en natuur, en geloof in klein ondernemerschap.

Houellebecq gaat uitgebreid in op deze anti-moderne ideologie. Hij citeert uit 'Quadragesimo anno' de passage waarin Pius XI het beginsel van subsidiariteit uitlegt: "Datgene wat individuen op eigen initiatief en door eigen energie tot stand kunnen brengen mag hun niet worden ontnomen door een gemeenschap.

Het is een onrechtvaardigheid, een ernstig kwaad, ja een verstoring van de juiste orde, om datgene wat kleine lichamen van ondergeschikte rang doeltreffend kunnen verrichten, over te dragen op grotere lichamen van hogere orde."

Houellebecq zet de 'nieuwe zaken' op een rij waarmee we in onze tijd worden geconfronteerd: globalisering, multiculturaliteit, islamisering en vluchtelingenproblematiek. Zijn roman is een fantasie over de politieke verschuivingen die deze nieuwe zaken teweeg zullen brengen. Zijn roman mondt uit in een toekomstperspectief dat de geschetste ideologie weerspiegelt: economische kleinschaligheid, respect voor traditie, gezin als hoeksteen van de samenleving en vooral: een gemeenschap gedragen door een door allen gedeeld geloof.

Maar de roman maakt halverwege een rare zwenking. De utopie loopt uit op een politieke klucht. Daarin wint de Franse Moslimbroederschap de verkiezingen van 2022, een partij die in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen de traditionele Franse partijen (socialisten en gaullisten) en in de tweede ronde het Front National van Marine Le Pen verslaat.

Houellebecq heeft toegegeven dat zo'n ontwikkeling volstrekt onwaarschijnlijk is. Net zo onwaarschijnlijk is dat zijn hoofdpersoon zich bekeert tot de islam. De hoogleraar laat zich daartoe overhalen door het vooruitzicht van een vet inkomen en de toezegging dat hem drie sexy echtgenotes (tussen de 15 en 20 jaar oud) zullen worden toegewezen.

De Franse pers heeft zich blindgestaard op de machtsovername door de Moslimbroederschap, waarvan Houellebecq als eerste toegeeft dat die uit de lucht gegrepen is. Niemand heeft aandacht besteed aan de vraag of de door Houellebecq uiteengezette ideologie kans van slagen heeft binnen de huidige politieke verhoudingen en de verschuivingen die zich daarin aftekenen.

Sinds enkele maanden kampt Europa met een enorme toestroom aan vluchtelingen. Voor dat probleem is geen oplossing in zicht. Europa hanteert het principe dat vluchtelingen uit landen met oorlogsgeweld gastvrijheid genieten, maar kan of wil niet erkennen dat deze gastvrijheid grenzen heeft. Er komt een moment waarop de hoeveelheid vluchtelingen een grens overschrijdt waar voorbij het principe van gastvrijheid niet onverkort kan worden gehandhaafd. Het zal nog geruime tijd duren voordat dit inzicht bespreekbaar wordt. Tot die tijd is de impasse koren op de molen van extreem-rechts.

De door Houellebecq geschetste ontwikkelingen voorspellen een forse verschuiving van het electoraat in de richting van het Front National, dat de meeste standpunten van de anti-moderne utopie onderschrijft: nationalisme (Frankrijk moet uit Europa, de franc moet opnieuw worden ingevoerd), herstel van ambacht en klein ondernemerschap ten koste van multinationals, herstel van traditionele waarden. Het Front National heeft Jeanne d'Arc als symbool gekozen. De partijleden komen elk jaar bijeen op de Parijse Place des Pyramides om de Maagd te eren die in 1429, geroepen door de stem van God, Frankrijk bevrijdde van het Engelse bezettingsleger. Partijleden zien in Marine Le Pen een hedendaagse Jeanne d'Arc. In een reactie op het verschijnen van 'Onderworpen' zei Marine Le Pen dat de roman een perspectief schetst dat op zekere dag werkelijkheid kan worden.

Houellebecq publiceerde zijn politieke fictie nog voor de aanslagen op Charlie Hebdo (januari dit jaar) waar enkele van zijn vrienden bij omkwamen, en ruim voor de vluchtelingencrisis. De gebeurtenissen van de laatste maanden maken de door Houellebecq geschetste verschuiving in de richting van rechts alleen maar waarschijnlijker. In Polen heeft de nationalistisch-katholieke PiS onlangs de presidentsverkiezingen en de parlementsverkiezingen met ruime meerderheid gewonnen. Het zou me niet verbazen als ook het Front National op een verkiezingsoverwinning afkoerst. En Wilders verwees onlangs in de Tweede Kamer naar het aantal zetels waarop de PVV op basis van de laatste peilingen kan rekenen. Daarmee snoerde hij zijn opponenten de mond.

'Onderworpen' schetst het onwaarschijnlijke scenario van een machtsovername door de Moslimbroederschap. Het is Houellebecqs manier om zijn lezers in de armen van het Front National te drijven. Zijn roman dwingt de lezer om na te denken over de situatie die ontstaat als Frankrijk en Nederland eenzelfde zwenking maken als Polen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden