Houdt de democratie wel stand?

De evolutie gaat door. De mens zoals hij er nu uitziet, is niet meer dan een fase. Over honderdduizend jaar zijn we uitgestorven of hebben we een groot kaal hoofd en twee enorme duimen. De mutaties gaan sprongsgewijs. De instituties die de mens heeft bedacht om zijn samenleven met anderen vorm te geven, evolueren evenzeer, en een stuk sneller. Het concept ’democratie’ dat vanaf de oude Grieken in verschillende verschijningsvormen het paradepaardje is van de westerse beschaving, is op dit moment bezig aan een mutatie.

Een democratie is een vergadering van vrije individuen, die gezamenlijk ’het gemene best’ bepalen op grond van hun persoonlijke ’best’. Proportioneel moet ieder welvaren bij een democratisch staatsbestel. De onvolprezen Franciscus van den Enden, leermeester van Spinoza, heeft dat in 1665 al onnavolgbaar geformuleerd. Een stelsel van checks and balances regelt het welvaren van iedereen. Wanneer maatschappelijke ontwikkelingen het evenwicht verbreken, past de democratie zich aan. Dat is niet altijd een verbetering.

De tegenspraken die in het democratisch concept zitten opgesloten, worden nu zichtbaar, en irritant. Een van de tegenspraken is de evenredige vertegenwoordiging, die een oplossing is voor het probleem van echte, en dus directe, democratie. We kunnen nu eenmaal niet permanent met ons 16 miljoenen regeren, laat staan met ons 6 miljarden. We geven een mandaat. We kiezen vertegenwoordigers en leiders. De burger kiest liefst iemand die op hem lijkt, die zijn belangen kent en formuleert. De burger kiest nabijheid. Wat iets anders is dan competentie: het talent om een groter geheel te besturen.

Een tweede tegenspraak zit in de spanning tussen de electorale belofte en de gouvernementele voorzichtigheid. Je kunt niet altijd doen wat je hebt beloofd. Maar het assertieve individualisme dat sinds enige tijd opgeld doet, accepteert dat niet. I want it all and I want it now.

Door het gestegen opleidingsniveau van de bevolking is er minder ontzag voor autoriteit. Leiders worden permanent op hun vingers gekeken en getikt. Prima. Maar wie wil of kan dan nog leiden? De burger behoort zijn vertegenwoordigers en leiders kritisch te volgen, maar hij moet ook ruimte geven, opdat de gekozen leiders niet uitsluitend naar de waan van de dag regeren. Hoe dichter we erop zitten, hoe middelmatiger en kortzichtiger het bestuur. Terecht maken we ons zorgen over het niveau van het openbaar bestuur, over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, over de kwaliteit van de volksvertegenwoordiging.

Het gebrek aan zelfbeheersing en de overschatting van het eigen gelijk geeft ruim baan aan narcisme. Het democratisch debat vindt plaats in een arena vol opgeblazen ego’s. Een ander tegemoetkomen heet een zwaktebod. Het internet is de bibliotheek waar de wijsheid wordt gehaald. Binnen dat systeem bloeien volkstribunen, die een karikatuur zijn van ware leiders. De roep om goed leiderschap slaat terug op degene die roept: in hoeverre is hij zelf bereid een kritische en afstandelijke houding aan te nemen?

Een ander probleem voor de democratie is globalisering. De aard van de verbintenissen die een democratische natiestaat aangaat met de buitenwereld, is de laatste decennia sterk veranderd. De controle die een natiestaat –en dus de burgers ervan– uit kan oefenen, is gering. Het gevoel dat autonome ontwikkelingen het leven sterker bepalen dan de gekozen volksvertegenwoordiging maakt de binnenlandse politiek betrekkelijk futiel. Het democratisch gehalte van internationale instellingen is dubieus.

Welke mutatiesprong gaat de democratie maken? Ik waag me aan een voorspelling: internationaal wordt het concept steeds vager, meer gecontamineerd. De natiestaat krijgt het karakter van een dorpsraad. De zeggenschap strekt zich uit over een beperkt gebied, maar daarin doen burgers actiever mee. De democratie op hoger niveau verschrompelt. Het wordt een blindedarm.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden