Houd je hoofd erbij

We worden verleid een wereld binnen te treden waar alles mooi is (tegen betaling)

Bij alle crises die we de laatste jaren doormaken, zit er ook een die geen voorpaginanieuws is. Dat is wat de Amerikaanse filosoof Matthew Crawford in zijn boek 'De wereld buiten je hoofd' de 'aandachtscrisis' noemt. Hij bedoelt het toenemende onvermogen van de moderne mens om nog langdurig ergens zijn aandacht bij te houden. Dat is te wijten aan de fragmentering van ons geestelijk leven door de voortdurende toevloed van prikkels die op ons afkomen en ons afleiden.

Op deze ontwikkeling is al vaak gewezen, maar het is zelden zo uitvoerig en grondig geanalyseerd als in dit boek. Crawford schrijft dat ergernis zijn drijfveer was, maar dat heeft gelukkig niet geleid tot een pamfletachtige aanklacht tegen de moderne tijd. Hij is op zoek gegaan naar de wortels van de aandachtscrisis en heeft die gevonden in de filosofie van de Verlichting. Daar, en dan met name bij John Locke, zijn de denkbeelden ontstaan van het autonome individu dat in vrijheid zijn keuzes maakt en van het autonome subject dat de wereld kan leren kennen door de voorstellingen of 'representaties' die hij zich daar zelf van vormt.

Deze denkbeelden waren destijds ook kritisch van aard, gericht tegen politieke bevoogding en tegen de autoritaire rol die traditie en religie speelden bij de vaststelling van de waarheid. Maar de tijden zijn veranderd, en wat ooit idealen van vrijheid en autonomie waren, zijn volgens Crawford nu dekmantels geworden voor nieuwe vormen van onvrijheid binnen de kapitalistische consumptiemaatschappij.

Ondanks al het gepraat over autonomie wordt onze keuzevrijheid in feite vaak ingeperkt door talloze vormen van manipulatie, terwijl onze geest er in toenemende mate toe wordt verleid zich (tegen betaling) te laten vermaken met voorgekookte ervaringen en voorstellingen, die tot doel hebben ons een aangenaam gevoel te bezorgen en naar méér te doen snakken. Hierbij wordt de werkelijkheid steeds verder vervangen door een virtuele realiteit, een magische wereld die zich voegt naar onze wensen en waarin de frustraties en conflicten van het werkelijke leven afwezig zijn.

Crawford laat zien hoe deze ontwikkeling wordt geschraagd en in zekere zin gelegitimeerd door de hoofdstromingen in de hedendaagse psychologie en economische wetenschap, die voortborduren op het Verlichtingsideaal van het autonome individu.

Aan de hand van tal van studies uit een alternatieve (maar steeds belangrijker wordende) stroming in de psychologie laat hij ook zien hoe gebrekkig deze opvatting is. De mens is in werkelijkheid geen autonoom en geïsoleerd individu wiens contact met de buitenwereld plaatsvindt via de voorstellingen van zijn geest. Integendeel, hij is van meet af aan 'gesitueerd' in de wereld, als een lichamelijk en sociaal wezen, en alleen zo kan hij kennis en vaardigheden verwerven, en daardoor ook individualiteit. Dat gaat vaak gepaard met frustratie maar ook met genot, op de momenten dat hij nieuwe dingen leert en meer greep krijgt op de wereld die hem omringt.

Natuurlijk wisten we dat allemaal al uit eigen ervaring. Maar het is nuttig om er nog eens uitdrukkelijk aan te worden herinnerd, en te worden gewaarschuwd voor de verarming of zelfs ontmenselijking die ons te wachten staat als we geen aandacht meer hebben voor de concrete dingen en mensen om ons heen.

Crawford doet dat voortreffelijk, op toegankelijke wijze. Hij geeft tal van praktijkvoorbeelden, niet alleen van de gevaren die ons bedreigen, maar ook van activiteiten die bij uitstek onze toewijding en aandacht vergen, zoals het aanleren en uitoefenen van een ambacht. Uit het sluitstuk van zijn boek, een fascinerende beschrijving van de eigengereide werknemers in een orgelfabriek, blijkt dat eeuwenoude traditie heel goed samen kan gaan met innovatie en individualiteit.

Matthew B. Crawford: De wereld buiten je hoofd. Een filosofie van de aandacht (The World Beyond Your Head) Vert. Fred Hendriks. De Bezige Bij; 368 blz. euro 29,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden