'Houd elkaar wakker'

Kun je in een politiek debat verwijzen naar de Tweede Wereldoorlog, of gaat elke vergelijking met die periode mank? En als er van die oorlog niets valt te leren, waarom herdenken we dan nog? Waarom houden we ons eigenlijk met geschiedenis bezig?

Als we de geschiedenis vergeten, dan zijn we gedoemd haar over te doen. Maar juist de geschiedenis leert ons dat we er niets van leren. En als je niets van de geschiedenis wilt leren, dan kun je je er evengoed niet mee bezighouden. Dan heeft ook herdenken weinig zin.

En toch is historisch bewustzijn erg belangrijk. Geschiedenis is een onmisbaar element van het christelijke perspectief. Het bijbelse verbond verbindt de geslachten van heden en verleden met elkaar. Je kunt je niet van het verleden isoleren. Als je denkt dat wel te kunnen, dan schiet je door in je individualisme.

Geschiedenis is cumulatie van wijsheid. Je kunt alleen wijs worden als je een historisch bewustzijn hebt. Het verbreedt ook je blik. We zitten allemaal gevangen in onze eigen bekrompen cultuur. Je kunt je daaruit bevrijden door je te verdiepen in de personen die in een andere tijd en cultuur hebben geleefd.

De tijden veranderen, toch kunnen situaties zich herhalen, hoewel doorgaans in een nieuw jasje. De slavernij is afgeschaft, maar er leven nog steeds talloze mensen in feitelijke slavernij, ook in Europa. Deze week bleek uit een enquête dat Joden zich in tal van Europese landen steeds ongemakkelijker voelen. Als we zoiets constateren, dan moet we gealarmeerd zijn. We moeten dan iets doen, bijvoorbeeld aan de spanningen tussen Joden en radicale moslims. Ontwikkelingen als in de jaren dertig van de vorige eeuw, tegen Joden gericht of tegen moslims, blijven mogelijk.

In het publieke debat met bijvoorbeeld Wilders is een verwijzing naar de Tweede Wereldoorlog daarom niet fout en soms zelfs nodig, als hij in zijn kritiek op de islam grenzen overschrijdt. Wilders mag mij tot de orde roepen en ik hem, beleefd, zonder zijn integriteit in twijfel te trekken. In de jaren dertig kwamen de mensen in een negatieve dynamiek terecht. Het was een sluipend proces. Wanneer alle maatregelen tegen de Joden in één keer waren genomen, zou er opstand zijn uitgebroken. Maar het ging centimeter voor centimeter. Al dat soort gevaren zijn ook nu op termijn denkbaar en daarom moet je elkaar wakker houden.

Een pijnlijke les van de geschiedenis is dat er wel technische vooruitgang is, maar dat het met morele vooruitgang moeilijker ligt. We hebben nog steeds hetzelfde ego als in de Middeleeuwen. Geld maakt mensen even blind als toen en macht corrumpeert nog altijd. We hebben nu de bankiers met hun grote ego op ons netvlies, maar die houden in feite de hele mensheid een spiegel voor.

Wel vooruitgang boekt de beschaving, hoewel ik een voorbehoud maak, want het is een dun vernisje en mensen blijven mensen. En waartoe die ondanks alle beschaving in staat zijn, hebben Duitse soldaten in de Tweede Wereldoorlog laten zien en Amerikaanse militairen die in Irak voetbalden met een mensenhoofd.

De motor van vooruitgang is de cumulatie van historische, technologische en wetenschappelijke kennis. Maar die laatste zou zich ook ineens tegen ons kunnen keren, bijvoorbeeld door uit de hand lopende genmanipulatie of uitbuiting van het milieu. En de beschaving is nog altijd verre van perfect. Ook wij profiteren indirect van de uitbuiting van kleine boertjes in de Derde Wereld. Je ontkomt er niet aan, het is alsof een macht die boven jezelf uitstijgt je ertoe dwingt."

Wim van Vlastuin is rector van het Hersteld Hervormd Seminarie aan de Vrije Universiteit en doceert systematische theologie

Herdenken is zinloos als je geen lessen trekt uit het verleden en gewoon op de oude voet verder gaat. Je moet niet alleen blij zijn met de vrede waarin we nu leven, maar je ook afvragen hoe je herhaling van oorlogen kunt vermijden. Hoe voorkom je een conflict, niet alleen in het groot maar ook tussen twee mensen? Daarover zou het moeten gaan, maar dat gebeurt te weinig.

Soms lijkt het alsof we zo weinig leren van de geschiedenis dat mensen alleen nog maar van hun eigen fouten iets opsteken.

Afgelopen zondag was het Remembrance Sunday, de zondag voorafgaand aan Rembembrance Day, de Britse dodenherdenking. Natuurlijk moet je de doden herdenken, al was het maar omdat wij kunnen leven zoals we doen omdat zij hun leven hebben gegeven. Ze verdienen dat eerbewijs. Maar als je doorgaat op de oude manier, dan word je zelf niet wijzer, ook niet van herdenken, en doe je al die gesneuvelde mensen tekort.

In Nederland lijkt het besef dat er iets moet veranderen redelijk te zijn doorgedrongen. De meeste mensen begrijpen dat je met geweld een probleem niet oplost. Die houding zie je ook in de Nederlandse politiek, waar de oppositie meepraat met de regering over oplossingen van problemen. In 2003 vond ik de manier waarop de Duitsers de oorlog tegen Irak afwezen indrukwekkend. Het was een duidelijk statement: hieraan doen we niet mee. Ik weet niet zeker wat de drijfveren van de Duitsers waren, maar de ervaringen van de Tweede Wereldoorlog kunnen goed een rol hebben gespeeld.

De situatie nu is zo anders dat in het politieke debat een vergelijking met de Tweede Wereldoorlog altijd mank gaat. Toch zie je soms ondanks alle verschillen gelijkenissen en daar moet je dan over kunnen praten. Wilders heeft de mond vol over vrijheid van meningsuiting maar wil de Koran verbieden. En dan kun je je afvragen of er niet inderdaad een parallel is met de jaren dertig van de vorige eeuw. De boodschap van Hitler was dat Joden niet welkom waren. De boodschap van Wilders is dat de moslims niet welkom zijn. Zijn tegenwerping dat hij alleen tegen de islam is, en niet tegen de moslims, is zwak, want hij treft de moslims in de kern van hun bestaan en beperkt hun vrijheid.

Het zou niet moeten mogen dat een politicus volkssentimenten aanwakkert. Je kunt daarmee een volkswoede ontketenen die je zelf niet meer in de hand hebt. Dat hebben we eerder gezien. Ook Wilders kan mensen opzwepen, maar tegelijk heeft hij te weinig gezag om zijn aanhangers in toom te kunnen houden.

Het is volstrekt legitiem om deze zaken aan de orde te stellen, maar dan wel op een goede, inhoudelijke manier. Op de persoon spelen, bijvoorbeeld door Wilders te vergelijken met Mussolini is fout. Je moet ook voorzichtig, vragend en niet stellig formuleren.

Mensen gaan in het debat vaak meteen in de vijfde versnelling. Agressie en oorlog moeten we niet alleen buiten onszelf, bij de ander zoeken. In mijn preek op Remembrance Sunday zei ik: 'In ons allen vinden we het zaad van oorlog.' We komen geen stap verder als we blijven verwijzen naar bijvoorbeeld de Duitsers of het Midden-Oosten en daarmee het probleem buiten onszelf leggen."

Alja Tollefsen is anglicaans priester

Remembrance Day, de Britse dodenherdenking werd maandag gehouden in het Lloyd's-gebouw in Londen.

theologisch elftal

Smalbrugge De Korte - Jansen - Kalsky Leegte - Van Vlastuin - Klapheck Tollefsen - Van der Graaf Borgman - Nissen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden