Hortussen laten zich niet overwoekeren

Bezuinigingen raken een hortus botanicus vroeg of laat, zoals recent in Haren. Ideëel bedrijf Triple E Trust probeert momenteel Hortus Arcadië in Nijmegen te redden.

Op een steenworp afstand van de campus van de Radboud Universiteit Nijmegen ligt een parel, een onontdekte oase. "Zelfs de meeste Nijmegenaren weten niet af van het bestaan", zegt Kim van der Leest van Triple E Trust. Ze is directeur van Hortus Arcadië, een oud-universitaire landschapstuin. Een jaar geleden dreigden sluiting en overwoekering voor deze hortus botanicus. Maar Triple E nam de tuin over. Dankzij nieuwe concepten rond het thema 'rust' kan de hortus blijven bestaan.

Zoals elke hortus botanicus diende de Nijmeegse tuin de wetenschap. Voor sommige universiteiten is dat nog steeds van belang. Tussen 1969 en 1971 stichtten Nijmeegse biologen de hortus in park Brakkenstein. Ze deden dat in de geest van de natuurbeschermer Jac. P. Thijsse (1865-1945). Maar vrij snel taande de academische belangstelling, waarna de universiteit de tuin wegbezuinigde. In de jaren negentig raakte die verwaarloosd.

Hoewel stichting Hortus Arcadië de tuin na 1999 herstelde, slaagden deze tuinliefhebbers er niet in financieel zelfstandig te worden. Toen de gemeente vorig jaar het budget voor elf gesubsidieerde hortusbanen schrapte, leek het einde daar. Er waren te weinig inkomsten. Kunst- en cultuurprojecten kostten destijds minstens zoveel als ze opleverden. Triple E nam daarom de drie hectare grote tuin en zes van de elf medewerkers over. De 23 vrijwilligers bleven.

Triple E Trust is een ideëel kennisbedrijf dat vanuit Arnhem ecologische en duurzame bedrijven en instituten heeft overgenomen om ze een zinvolle, levensvatbare en professionele toekomst te geven. Triple E ontwikkelt zich zowel tot kennisinstituut als tot eigenaar van onder meer de wijngaard De Wageningse Berg en het Nederlands Watermuseum in Arnhem. Ook kwam Triple E in het bezit van het leegstaande Wilderniscafé De Waard in Kekerdom.

"Als onze mensen van De Waard naar de groothandel gaan, kunnen ze meteen voor Arcadië inkopen doen", zegt Van der Leest. "Dat levert voordeel op. De stichting richtte zich vooral op het tuinbeheer. Dat is geweldig goed gelukt. In deze nieuwe fase moeten we naar buiten treden, de verbinding met de omgeving zoeken en bezoekers centraal stellen. We willen een hortus voor iedereen zijn met meer activiteiten voor jongeren en ouderen. Een tuin waar van alles mag."

Het exploiteren van botanische tuinen is een intensieve bezigheid. Universiteiten stichtten ze ooit voor wetenschappelijke doelen. Niet elke universiteit ziet dat nut nog. Veel tuinen zijn een financieel blok aan het been geworden. Ze vragen continu specialistisch onderhoud en kosten structureel geld. Bijna elke hortus kent wel een vriendenstichting die met een schare vrijwilligers de tuin in ere houdt, zoals in Leiden en in Amsterdam (ex-Universiteit van Amsterdam).

Wageningen Universiteit vond als eigenaar van twee arboreta op de hellingen van de Wageningse Berg een creatieve oplossing voor het beheer van zo'n tuin. Al eerder deed de universiteit een oude villa en andere academische panden van de hand aan de filantropische stichting Utopa die ze benut om beeldende kunst te promoten voor een groot publiek. Arboretum De Dreijen mag als belendende beeldentuin worden benut. Een vrijwilligersstichting verzorgt het onderhoud.

Maar lang niet altijd is succes gegarandeerd. In Amsterdam loopt een petitieactie tegen sluiting van de kleine, gratis toegankelijke VU-hortus waarop nieuwbouw is ingetekend. In Groningen stootte de Rijksuniversiteit de botanische tuin in Haren in 2002 af, maar wel met financiele toezeggingen tot en met 2012. Nu die geldstroom is opgedroogd, staat al het vaste personeel op straat. De Hortus Haren heropent 1 maart via een tijdelijk noodplan waarin vrijwilligers centraal staan.

Elke hortus is nu eenmaal uniek en moet onderhouden worden. In Nijmegen is de reconstructie van de ecosystemen voltooid. Van der Leest wijst, wandelend door het park, op de moerassen waar een knuppelpad doorheenloopt, op de heide met berken en de rotstuin. Bovenop de rotsige heuvel ontspringt een beek. "In de zomer is het hier vol bloemen", zegt ze. Dit alpinum, waar Arcadië zo bekend om is, kan volgens haar als natuurlijk amfitheater dienen.

Verdienmodellen gaan bij Triple E niet over kille cijfers, maar intrinsieke doelen. Leren van de natuur speelt een belangrijke rol, zegt Van der Leest. Arcadië is door de unieke planten een ideale plek voor natuurlijke leiderschapstrainingen en voor het herstel van burn-outpatiënten. "We willen de hortus een sterkere identiteit geven. De Amsterdamse hortus doet veel met exoten. Hortus Delft richt zich vooral op techniek. Wij tonen met lokale inheemse leefgemeenschappen hoe ecosystemen werken."

Concreet wil Triple E de Nijmeegse hortus, verstopt aan een wandellaantje, bekender maken onder de stadsbewoners. Niet alleen om hen uit te nodigen voor de (gratis) tuinwandeling, maar ook voor een hapje en een drankje, voor feestelijke recepties of voor themaworkshops, trainingen en culturele activiteiten van derden die met de hortus samenwerken. Ook wil Hortus Arcadië de vriendenstichting beter ontwikkelen.

Voor het wetenschappelijke onderzoek kan de hortus nog altijd worden gebruikt, zegt Van der Leest. Triple E zelf heeft onderzoekslaboratoria, die bijvoorbeeld research doen naar een specifieke schimmelsoort die de bodemkwaliteit helpt verbeteren. Ook komt er een studieproject naar 'biomimicry', leren van de natuur als inspiratiebron. Die kennis kan worden toegepast in nieuwe duurzame concepten. En ook wetenschappers van elders, van bioloog tot religiewetenschapper, zijn welkom.

Nu al maken Nijmeegse academici lunch-ommetjes langs de hortus. Daarin ziet Hortus Arcadië brood, bijvoorbeeld door het aanbieden van gezonde lunchwandelingen. Want hoe sympathiek een hortus ook mag zijn, er moet verdiend worden voor de instandhouding. "Het winkeltje is belangrijk", weet Van der Leest die andere horti in Nederland bestudeerde. "Bijzondere plantjes verkopen goed. En de sympathiefactor is erg belangrijk voor een hortus."

Niet elke hortus nog wetenschappelijk
Een hortus botanicus is een tuin voor wetenschappelijk onderzoek met een specifieke kweekcollectie van bijzondere planten, bloemen, struiken en bomen. Draait alles om bomen, dan heet de hortus een arboretum, gaat het puur om naaldbomen, dan is de naam pinetum.

Bij sommige universiteiten is de hortus zijn wetenschappelijke hoofdrol kwijtgeraakt, bijvoorbeeld in Amsterdam (twee tuinen), Haren en Nijmegen. Andere universiteiten, als Leiden en Delft, gebruiken hun hortus voor onderzoek en biologie- en techniekonderwijs. Delft richt zich op technische toepassingen, bijvoorbeeld van aloë vera.

De hortus in Leiden kweekt duizenden zeldzame plantensoorten en beschikt zo over een specifieke kweekkennis. Zo groeien er unieke varens, maagdenpalmen en orchideeën. Naar deze planten loopt een DNA-onderzoeksprogramma. Ook groeien in de hortus zeldzame vleesetende tropische planten die met uitsterven zijn bedreigd.

Kennis die in Leiden wordt opgedaan, dient de wetenschap. Zo worden nieuwe plantensoorten in kaart gebracht en benoemd. Door de zeldzame gekweekte planten goed te bestuderen, kunnen de adviezen aan natuurschermers effectiever worden. Ook onderzoekt de hortus invasieve planten die bijvoorbeeld bij tuincentra gekocht zijn en inheemse soorten 'aanvallen' in de tuin.

In de voetsporen van Boerhaave en Linnaeus
De oudste hortus botanicus in Nederland, die bovendien onafgebroken functioneert, is de Leidse. In 1590, vijftien jaar naar de stichting van de universiteit, ging deze open. Wereldvermaarde botanici als Herman Boerhaave (1668-1738) en Carolus Linnaeus (1707-1778) kwamen er. Boerhaave werd er hortusdirecteur. In de zeventiende eeuw werden meer universiteiten opgericht, inclusief hortus. Zo kreeg Utrecht in 1639, in navolging van Leiden, een tuin vol kruiden voor de medicijnenstudies. Deze tuin verhuisde in 1739 en heet nu nog 'de Oude Hortus', een museumtuin bij het Universiteitsmuseum. De jongste hortus is op De Uithof. Ook jonge universiteiten, zoals Delft, Nijmegen en Wageningen kregen de afgelopen eeuw zo'n tuin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden