'Horror hielp mij uniek te zijn'

Interview | Horror is steeds meer salonfähig geworden. 'De raarste mensen houden tegenwoordig van horror', zegt Mr. Horror Jan Doense die vanavond de Halloween Horror Show in Amsterdam presenteert.

Vanavond vindt voor de vijfde keer de Halloween Horror Show plaats in Pathé Tuschinki in Amsterdam. 'Old school' horror wordt er vertoond, zoals een remake van Brian de Palma's 'Carrie' waarin een uitzonderlijk begaafd schoolmeisje op lugubere wijze wraak neemt op haar pestkoppen, en het zoveelste vervolg op 'Chucky', de bloeddorstige gruwelpop.

Er zal ook old school naar de films gekeken worden. Presentator Jan Doense, bijgenaamd Mr. Horror: "De Halloween Horror Show trekt deels dezelfde hard core horrorfans als 'The night of terror' op het Imagine Festival, maar deels ook publiek dat alleen maar iets engs wil doen met Halloween. In 'The Night of Terror' gaat het publiek nogal tekeer; er worden schunnige dingen naar het doek geroepen ('hoer!', 'homo!'), er wordt met closetpapier en popcorn gegooid. De eerste Halloween Horror Show-nacht had ik na de eerste film dus tientallen verontwaardigde toeschouwers om me heen staan. 'Wat is dit voor een flauwekul?' Toen heb ik het publiek streng toegesproken dat er best wel eens wat gegild mag worden, maar meer niet. Sindsdien is het rustig."

De energieke Doense, die in het lichte café van Eye met uitzicht op het IJ niet aan Halloween herinnert, is nu al drie decennia 's lands meest toegewijde horrorfilm-promotor, eerst alleen als consument en organisator van horrorfestivals, sinds kort ook als Nederhorror-producent. Komende februari gaat 'De poel' in première, naar een scenario van Chris Mitchell en Gijs Scholten van Aschat, en mede geproduceerd door Doense's productiemaatschappij House of Netherhorror. "'Deliverance' meets 'The Shining'", aldus Doense.

Doense zelf ging al voor de bijl als elfjarige toen de VPRO een aantal klassiekers uitzond. Vanaf zijn achtste jaar was hij gefascineerd door de monsters uit de catalogus van bouwmodellenfabrikant Aurora die zijn vader voor hem in elkaar knutselde; fantasiefiguren als Frankenstein, Dracula, Godzilla; veel spannender dan cowboys en indiaantjes. Zijn cultureel geïnteresseerde ouders zaten niet echt op een horrorhobby te wachten, maar Jan zag Boris Karloff in 'Frankenstein' en wilde al die andere films ook zien. Het bracht hem als puber in buurtbioscopen als de Royal en de Luxor in Amsterdam. Klassieke grindhouse-ervaringen waren dat waarbij de pret nog werd verhoogd door de duistere toeschouwers die in de zaal aanwezig waren. "Af en toe kwam de politie binnen en dan werd de film stilgezet, ging het zaallicht aan en werden er wat louche types ingerekend."

Op het Amsterdamse Vossiusgymnasium kreeg je in die jaren veel ruimte om je in eigenzinnige richtingen te ontplooien en Doense mocht als veertienjarige tijdens schooluren persvoorstellingen bezoeken. Hij zag 'Shivers' van David Cronenberg en kwam verbijsterd naar buiten. Het werk van de nu zeer gerespecteerde regisseur werd toen nog door iedereen neergesabeld maar Doense zag dat het goed was. "Je hebt het kaf en het koren, en in zo'n pulpgenre als horror is er veel kaf, het is de kunst te duiden waarom sommige films wél interessant zijn."

Stephen King beweert dat horror iets is voor angstige mensen (en angstige samenlevingen). Bent u een angstige man?

"Ik was een angstige jongen toen, maar ik had wel de behoefte om die angst te lijf te gaan. In mijn omgeving deed men aan basketbal en ging men naar James Bond. Horror hielp me om uniek te zijn en om mijn grenzen te verleggen. Ik heb een fijne jeugd gehad, en ben lang gespaard gebleven voor ziekte en dood in mijn directe omgeving, maar je weet toch dat het eraan zit te komen. Ik voelde wel de behoefte om over die dingen na te denken; over wat er gebeurt als je kanker krijgt, of aids. Al die vroege horrorfilms van Cronenberg gaan over het lichaam dat controle over de geest verliest of andersom. Stephen King zegt overigens ook dat horror door in te zoemen op de misvormingen niet de dood maar juist het leven viert."

Misschien hou je meer van horror als in je leven weinig griezeligs aan de hand is?

"Dat zou kunnen. Veel vrienden van me zeggen: 'Ja zo gek, ik heb nu kinderen, en nu wil ik helemaal geen horror meer zien. Ik kan het niet meer verdragen'. Ik heb zelf geen kinderen dus ik weet niet precies hoe dat werkt, maar ik kan me er iets bij voorstellen. Nu zie ik zelf ook geen horrorfilms meer om dingen onder ogen te zien, maar toen vond ik dat wel belangrijk."

Biedt een film als 'Amour' van Michael Haneke niet meer horror dan Cronenberg?

"Ik vond die horror-elementen in 'Amour' wel heel goed gedaan; die nachtmerrie van Trintignant, zijn verdwijning. Maar jij doelt op de aftakeling. Die had ik net meegemaakt. Ik zag in Amour alles gebeuren wat met mijn moeder ook was gebeurd. Het hele huis dat in een ziekenboeg verandert. Amour is dan nog een milde versie van de realiteit. Maar dat is geen horror. Voor mij gaat het bij horror om gewone mensen die iets meemaken dat veel heftiger is dan jij of ik ooit zullen meemaken. Het gaat dus niet om science fiction, of fantasy, maar om een herkenbare wereld waar zich iets onherkenbaars binnendringt. Daarom zie je ook dat horrorfilms in tijden van crisis juist zo populair zijn. Er wordt in horrorfilms vaak iets gedaan met dingen die heel actueel zijn. Bijvoorbeeld de martelhorror die begon bij Saw 2, die is direct te herleiden tot de Aboe Graib-schandalen. Dat had ook economische redenen, natuurlijk, men maakt wat commercieel aanslaat, maar de beste horrorfilms confronteren je ook met de dingen die niet zo leuk zijn in de samenleving."

Nederland heeft niet zo'n griezeltraditie. Zijn Nederlanders wel horrorliefhebbers?

"Ik denk het wel, maar ze worden niet bediend. Wij hebben niet een eigen horror-cultuur die ervoor zorgt dat mensen extra enthousiast worden, zoals die wel in bijvoorbeeld Spanje en Scandinavië bestaat. Bij Nederlandse horrorfilms denkt iedereen nog steeds aan 'De lift'. Dick Maas is de enige constante factor in de Nederhorror, met daarnaast 'De vierde man' van Paul Verhoeven of 'De Johnsons' van Rudolf van den Berg die er ook best mogen zijn. 'Sint' was een hit, maar dat kwam meer door Dick Maas en Sinterklaas dan door de horror. Het gebrek aan goede horror heeft vaak te maken met de kwaliteit van de scenario's. Aan het scenario van 'De poel' is heel lang gesleuteld. Je moet die tijd ook nemen. In Nederland worden films vaak te snel in productie genomen."

Het lijkt er wel op dat horror steeds meer ingeburgerd is geraakt. U bent niet meer zo uniek als horrorliefhebber?

"Sinds de eeuwwisseling is horror meer salonfähig geworden, dat is waar. Vroeger was het een mannenaangelegenheid. Bij mijn eerste Weekends of Terror begin jaren tachtig was de verhouding 90 procent mannen en 10 procent vrouwen, nu is het eerder fiftyfifty. Ik kom de raarste mensen tegen die van horror houden; lieve jonge vrouwen met horrorclubjes. Het heeft ook wel iets te maken met die Twilight-reeks, horror light, gericht op een jong en vrouwelijk publiek. Gelukkig heeft dat niet alleen maar Twilight-achtige horror opgeleverd. Sinds 'The Sixth Sense' en 'The Others' zijn spookverhalen ook enorm populair. En de found footage-films, zoals 'The Blair Witch Project' en 'Paranormal Activity' maar die hausse is alweer een beetje voorbij.

Is het genre gruwelijker geworden door onthoofdingsfilmpjes op Facebook en gruwelwebsites als Rotten.com?

"Ik vind het horrorgenre eigenlijk vrij braaf nu. Afgezien dan van de martelporno in films als 'Saw 2' en 'Hostel'. Zeker als je het vergelijkt met de jaren tachtig. Toen bleef het maar over seriemoordenaars gaan, bloedvergieten in close-ups, heel onverkwikkelijk allemaal. In de late jaren zeventig en tachtig, had je ook veel films die horror en seks combineerden. Dat kan nu echt niet meer. Of de Italiaanse kannibalenfilms - zoals 'Emanuelle en de laatste der kannibalen': ruige softcore porno met expliciete kannibalenhorror: mensen opentrekken en de ingewanden eruit trekken en daarop kauwen. Maar dat hield gelukkig ook weer op. Dat soort grindhouse-films zie je nu niet vaak meer. De Franse cinema of transgression met o.a. 'Martyrs' doet daar nog aan denken. Stiekem verlang ik er wel een beetje naar. Kom weer eens met iets echt brutaals."

Aanbevolen door Mr. Horror:

Engste monster
De ongrijpbare en continu van gedaante veranderende alien uit John Carpenter's 'The Thing' (1982) blijft onovertroffen.

Beste held/in
Ex aequo Marilyn Burns, die als 'final girl' in 'The Texas chainsaw massacre' (1974) haar mannetje staat tegenover een van de meest gestoorde psychopatenfamilies uit de filmgeschiedenis, en Bruce Campbell, die als Ash in 'Evil dead II' (1987) de meest onwaarschijnlijke ontberingen moet doorstaan in zijn ongelijke strijd met een horde Kandarische demonen.

Grootste schrik
In 'The abominable Dr Phibes' (1971) vermoordt Vincent Price, met een vette knipoog naar de bijbelse plagen, de artsen die hij verantwoordelijk acht voor de dood van zijn vrouw. Ik zag de film toen ik 12 of 13 was en wist niet hoe ik het had. Pas later kwam ik erachter dat het een horrorkomedie was.

Smerigste scène
Veel smeriger dan de sleazy psychopaat uit de orginele versie van 'Maniac' (1980), die zijn vrouwelijke slachtoffers in full close-ups scalpeert, is het geloof ik nooit geworden. Hoewel de diverse Italiaanse zombies van Lucio Fulco (jaren tachtig) me ook nog helder voor de geest staan.

Ontroerendste scène
Boris Karloff als het onbegrepen monster in 'Frankenstein' (1931), die een klein meisje in het water gooit omdat hij denkt dat ze een bloem is die zal blijven drijven. Destijds gecensureerd, maar gelukkig in volle glorie hersteld op dvd en blu-ray.

Nieuw fenomeen: het horrorclubje
Eens in de twee maanden komt Sanne Veldhoven (29), marketing- en pr-manager bij filmproductiebedrijf Fu Works, met een stel vriendinnen bij elkaar om horrorfilms te kijken, bij iemand thuis. Het moet wel realistische horror zijn; monsters, vampiers, zombies, en poppen die tot leven komen worden minder gewaardeerd. "Je moet het idee hebben dat het jou ook kan overkomen." De voorkeur gaat uit naar seriemoordenaars, exorcisme en enge achtervolgingen door het bos.

Favoriet van de laatste maanden is 'Orphan Esther' ("daarna ga je echt geen Russisch weesmeisje meer adopteren"), favoriete klassieker is 'The Shining'. Bij 'Paranormal Activity' waren de verwachtingen hooggespannen door verhalen van mensen die de bioscoop uitliepen, maar dat viel tegen. "We hebben heel lang gewacht tot er eindelijk iets gebeurde en toen was het een anticlimax." De lol schuilt in de 'thrill'. "Horror voel je in je buik, de spanning giert door je hele lijf. Je bent even helemaal weg uit je eigen wereld." Ranzigheid ofwel 'gore', zoals in de Saw-reeks, wordt niet gemeden, maar het gaat om de spanning, om het verhaal, dus niet om de smerigheid of bloeddorst op zich. "We roepen ook naar de tv: oh nee, doe dat niet! Ga daar weg!"

Met de populaire 'Twilight'-reeks heeft Veldhoven weinig op, daar komt de liefde niet uit voort. "Dat is geen echte horror, meer fantasy." Nog steeds krijgen ze nog wel opmerkingen van mensen die er niets van begrijpen, maar het zijn gewoon gezellige avonden, grensverleggend ook wel. Soms worden afwerende nieuwkomers alsnog aangestoken door de horrorkoorts. Veldhoven: "We zijn nog altijd op zoek naar die horrorfilm die ervoor zorgt dat we 's avonds niet meer over straat durven. Maar dat is nog niet gelukt. Iedereen is tot nog toe nog steeds vrolijk lachend alleen naar huis gefietst."

Wie is Jan Doense?
Jan Doense (1960) organiseerde in 1984 het eerste Weekend of Terror, later omgedoopt in Amsterdam Fantastic Filmfestival en Imagine Filmfestival. Met Phil van Tongeren stond Doense in 1992 aan de wieg van cultfilmblad Schokkend Nieuws. Hij regisseerde drie korte horrorfilms: 'R.I.P.'(2001), 'Ver weg'(2004) en 'Rumoer' (2011). Zijn bijnaam Mr. Horror was er ineens. Doense: "Brian Yuzna, producent van 'Re-Animator' zei me dat ik die erin moest houden, dat kon ik later nog eens uitbaten." Zo geschiedde. Onder het label Mr. Horror presents brengt hij favoriete horrorfilms uit op dvd. Sinds 2010 heeft hij met Jan Slagter een filmproductiemaatschappij: House of Netherhorror.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden